Doğu Türkistan Cumhuriyeti Sürgün Hükûmeti Dışişleri ve Güvenlik Bakanı Salih Hudayar, QHA’ya verdiği özel röportajda Çin’in toplama kamplarını, zorla çalıştırma uygulamalarını, kadınlara yönelik baskıları ve çocukların ailelerinden koparılmasını anlattı. Türkiye ve Türk dünyasından somut destek isteyen Hudayar, soykırımın tanınması, Doğu Türkistan meselesinin uluslararası kuruluşların gündemine taşınması ve TDT’de temsil edilmeleri çağrısında bulundu.
Cihan ÖZKAN
QHA/Ankara
2019-2023 yılları arasında Doğu Türkistan Cumhuriyeti Sürgün Hükûmetinin başbakanlığını yapan, Kasım 2023’ten bu yana Dışişleri ve Güvenlik Bakanı olarak görev alan Salih Hudayar, Kırım Haber Ajansına (QHA) Çin’in soykırım politikalarını, uluslararası hukuk mücadelesini ve Türk dünyasından beklentilerini paylaştı.
Doğu Türkistan’ın Artuş şehrinde 1993 yılında doğan Salih Hudayar, sözlerine 7 yaşındayken ailesiyle siyasi mülteci olarak ABD’ye gitmek zorunda kaldığını anlatarak başladı. Oklahoma’da büyüyen, uluslararası ilişkiler eğitimi alan ve millî güvenlik alanında yüksek lisans yapan Hudayar, Çin’in baskıları sırasında Doğu Türkistan’daki yakınlarıyla iletişimlerinin kesildiğini belirtti.
“BİR KISMI TOPLAMA KAMPLARINDA, BİR KISMI HAPİSTE”
Çin’in sözde “terörizme karşı halk savaşı” adı altında yürüttüğü soykırım politikasının 13’üncü yılına girdiğini belirten Hudayar, Doğu Türkistan halkının toplama kampları, hapis cezaları ve zorla çalıştırma uygulamaları arasında yaşam mücadelesi verdiğini belirtti.
Çin’in Eylül 2020’de yayımladığı rapordaki yıllık 1 milyon 290 bin kişiye ilişkin “yeniden eğitim” verisini aktaran Hudayar, bu rakamların esasında toplama kamplarına gönderilen insanların sayısı olduğunu aktararak şöyle konuştu:
Çin’in kendi yayımladığı rakamlara bakarsak, 2014’ten 2019’a kadar neredeyse 8 milyon kişiyi toplama kampına attı.
580 binden fazla kişinin hukuksuz yere hapis cezasına çarptırıldığını belirten Hudayar, zorla çalıştırmanın ulaştığı boyutu şu sözlerle anlattı:
13 milyon 700 bin kişi köle olarak çalıştırıyor. Yani nüfusumuzun bir kısmı toplama kamplarında, bir kısmı hapiste, bir kısmı ise köle olarak çalıştırıyor.
“DİNİNDEN, DİLİNDEN, AİLELERİNDEN KOPARIYOR”
Çocukların ailelerinden koparılarak Çin’in “yatılı okul” olarak adlandırdığı toplama kamplarına yerleştirildiğini anlatan Hudayar, bu işkencehanelerde bir milyondan fazla çocuğun tutulduğunu söyledi. Uydu görüntülerine de atıf yapan Hudayar, “Bu kamplarda hapishanelerdeki gibi kuleler var. Tel örgüler var. Askerî görevliler var. Kimse girip çıkamıyor. Çocuklarımız orada Çinlileştiriliyor. Dininden, dilinden, ailelerinden koparıyor. Çin, bu insanları Çinli olarak yetiştiriyor.” dedi.
Ana dilinden uzak büyümenin etkisini kendi hayatından bir örnekle açıklayan Hudayar, ABD’de ailesiyle Uygurca konuşmasına rağmen çoğu zaman önce İngilizce düşündüğünü daha sonra Uygurca konuştuğunu belirtti. Hudayar, çocukların geleceğine ilişkin kaygısını şöyle dile getirdi:
Ne dillerini konuşabiliyorlar ne de ailelerini görebiliyorlar. Tamamen Çinlileştiriliyorlar. Yani fikirlerinin düşüncelerinin bile Çinlileşmesi isteniyor. Öyle korkunç bir şey. Bizi tamamen yok etmeye çalışıyorlar.
KADINLARA ZORLA KISIRLAŞTIRMA VE ZORUNLU KÜRTAJ
Kadınlara yönelik zorla kısırlaştırma ve zorunlu kürtaj uygulamalarını da değinen Hudayar, 300 binden fazla kadının zorla kısırlaştırıldığını, yıllar içinde zorunlu kürtajlarla 4 milyondan fazla bebeğin hayata gelmeden öldürüldüğünü belirtti.
Bu politikaların devam etmesi hâlinde Uygur nüfusunun gelecek yıllarda büyük kayıplara uğrayacağına ilişkin araştırmacı uyarılarını aktaran Hudayar, baskıların tümüyle Uygurların varlığını hedef aldığını söyledi.
Kadınların cinsel şiddete maruz kaldığını, erkeklerin hapishanelerde tutulduğunu anlatan Hudayar, Doğu Türkistanlıların kendilerini savunma imkânından da mahrum bırakıldığını vurgulayarak, “Hiçbir şey yapamıyoruz. Öyle bir durumdayız.” diyerek acı tabloyu gözler önüne serdi.
“SELAM VERMEK SİZİN TOPLAMA KAMPINA GİTMENİZE NEDEN OLUYOR”
Çin’in dinî hayatı ve kültürel kimliği hedef alan uygulamalarına da değinen Hudayar, Doğu Türkistan’da 16 binden fazla caminin yıkıldığını söyledi. Dinî ifadelerin ve sembollerin cezalandırma gerekçesine dönüştürüldüğünü belirten Hudayar, şunları kaydetti:
Selam vermek sizin toplama kampına gitmenize neden oluyor. Bırakın Doğu Türkistan bayrağını Türk bayrağı tişörtü giymek bile bölücülük ve terör eylemi olarak görülüyor. Bu sebeplerle bile toplama kamplarına ya da hapse atılıyorsunuz
Hudayar, Türkiye, Türk dünyası ve İslam ülkelerinin farklı coğrafyalardaki ihlallere gösterdiği duyarlılığı Doğu Türkistan için de beklediklerini ifade etti. Soykırımın hedefinde yalnızca Uygurların hedef alınmadığını, diğer Türk halklarının da aynı zulme maruz kaldığını vurgulayarak, “Kazaklara, Kırgızlara, Özbeklere de aynılarını yapıyorlar.” dedi.
“SOYKIRIM HÂLÂ DEVAM EDİYOR”
Çin’in birçok ülkenin başlıca ticaret ortakları arasında bulunmasının soykırıma karşı ses yükseltilmesinin önünde engel teşkil ettiğini belirten Hudayar, devletlerin ekonomik ve siyasi baskı endişesiyle hareket ettiğini söyledi.
ABD’de büyüyen Uygur ve Kazak gençlerle 2017’de Doğu Türkistan Millî Uyanış Hareketini kurduklarını, bugün Doğu Türkistan Millî Hareketi adıyla çalışmalarını sürdürdüklerini anlatan Hudayar, ABD Kongresi üyeleriyle temas kurarak yasal düzenlemeler ve yaptırımlar için çalıştıklarını aktardı.
Farklı ülkelerdeki Doğu Türkistanlılara da yaşadıkları ülkelerin kurumlarına ulaşmaları çağrısında bulunduklarını belirten Hudayar, “Biz kendimiz hakkımızı kendimizi talep etmesek kimse bize gelip sana şunu verelim, şunu yapalım demeyecek.” dedi.
Çalışmaları neticesinde Kanada’da soykırımın tanındığını, ABD Kongresinin ise soykırımı ortaya koyan bir “resolution” (Kongre görüşü) beyan ettiğini, ABD’nin resmî olarak “insanlığa karşı suçlar” olarak nitelendirdiğini, Avrupa’da benzer şeylerin yapıldığını vurgulayan Hudayar, “Soykırım tanındı. Ama maalesef henüz somut bir şekilde harekete geçilmedi. Soykırım hâlâ devam ediyor.” ifadelerini kullandı.
ULUSLARARASI HUKUK MÜCADELESİNE DEVLET DESTEĞİ BEKLENTİSİ
Hudayar, başbakanlık görevine geldikten sonra öncelik verdiği konulardan birinin Çinli yetkililerin sorumluluğunun Uluslararası Ceza Mahkemesine (UCM) taşınması olduğunu anlattı. Hukuki açıdan benzerlikler taşıması nedeniyle Arakanlıların mücadelesini takip ederek avukatlarla temas kurduklarını, ardından başvurularını hazırladıklarını belirtti.
Başvurularında soykırım suçuna iştirak eden 80’den fazla Çinli yetkilinin adını verdiklerini ve farklı tarihlerde 5 kez dilekçe sunduklarını aktaran Hudayar, Çin’in mahkemeye taraf olmaması nedeniyle UCM üyesi Tacikistan ve Kamboçya’da Çin’e teslim edilen Doğu Türkistanlıların durumunu da dosyaya taşıdıklarını, davanın devam ettiğini söyledi.
Arakanlıların mücadelesini egemen bir devlet olarak Gambiya’nın üstlendiğini ve dosyayı UCM’ye ve Uluslararası Adalet Divanı’na taşıdığını hatırlatan Hudayar, Doğu Türkistanlıların hukuk mücadelesini de bir devletin sahiplenmesini beklediklerini şu sözlerle aktardı:
Bize de Gambiya gibi bir ülkenin sahip çıkmasını istiyoruz. Faaliyetlerimizi de bu doğrultuda sürdürüyoruz.
“VARLIĞIMIZI GARANTİ EDECEK TEK BİR ŞEY VAR”
Doğu Türkistan meselesinin insan haklarının ötesinde işgal ve bağımsızlık boyutuyla ele alınması gerektiğini vurgulayan Hudayar, millî kimliğin korunmasını için yegâne şartın bağımsızlık olduğunun altını çizdi. Hudayar, “Bizim insan haklarımızı hatta milli kültürümüzü ve varlığımızı garanti altına alacak tek bir şey var. O da bağımsızlığımızı yeniden kazanmak.” dedi.
Bu yıl mayıs ayında Doğu Türkistan’ın “işgal altındaki bir sömürge” olarak tanınması için Birleşmiş Milletlere (BM) başvurduklarını anımsatan Hudayar, mücadelenin sürdüğünü şu sözlerle anlattı:
Halkımız hâlâ vatanımızda. Bağımsızlık mücadelemizi sürdürüyoruz. Vazgeçmedik.
Doğu Türkistan’ın doğal kaynaklarının Çin açısından taşıdığı öneme de dikkat çeken Hudayar, bölgenin sömürülerek kaynaklardan elde edilen gelirin Uygurlara karşı kullanıldığını belirtti.
DOĞU TÜRKİSTAN’IN TARİHİ VE TALEPLERİ TÜRKÇE YAYIMLANDI
Hudayar, yürütülen mücadelenin anlatılması, bilgi eksikliğinin giderilmesi amacıyla amacıyla yaklaşık iki yıllık çalışmayla hazırladıkları “Doğu Türkistan Asla Çin’in Bir Parçası Olmadı ve Bağımsızlığını Kazanması Tek Çıkış Yoludur” başlıklı kitabın, ilk olarak İngilizce, ekim ayında ise Türkçe yayımlandığını anlattı.
Kitapta Doğu Türkistan’ın tarihini, kimliğini, stratejik önemini, soykırım politikalarını ve uluslararası toplumun sorumluluklarını bir araya getirdiklerini belirten Hudayar, “Herkese bir kitapta tüm derdimizi anlatabilecek şekilde bunu ortaya koyduk.” ifadelerini kullandı.
TDT’DE TEMSİL İÇİN ANKARA’YA HEYET GÖNDERİLDİ
Türk Devletleri Teşkilatında (TDT) gözlemci statüsü taleplerine ilişkin soruyu yanıtlayan Hudayar, Ankara’daki 13. Zirve’den önce temaslarda bulunduklarını, “3 kişilik bir heyeti Ankara’ya” gönderdiklerini ifade etti.
Heyetin siyasi partiler ve ilgili makamlarla görüştüğünü, TDT’ye de taleplerini sunduğunu belirten Hudayar, Türk dünyasından Doğu Türkistanlılara sahip çıkmasını istedi.
Çin’in politikalarının sonuçlarının Doğu Türkistan’la sınırlı kalmayacağını vurgulayan Hudayar, Çin’in sıradaki hedefinin tüm Türk dünyası olacağını, Türk devletlerinin kendi bağımsızlıkları ve gelecekleri açısından da bu konuya önem vermesi gerektiğini söyledi.
“BİZİM MÜCADELEMİZİ DESTEKLEYİN”
Türk dünyasından beklentilerinin başka kendileri adına savaşması olmadığını belirten Hudayar, Doğu Türkistanlıların kendi toprakları ve gelecekleri için mücadele ettiğini etmeye de devam edeceğini, bu açıdan destek beklediklerini ifade ederek şu ifadeleri kullandı:
Bizi maddi, manevi, siyasi, istihbarı, askerî açıdan desteklemelerini bekliyoruz. Kardeşliğinize ihtiyacımız var.
TÜRKİYE’DEN SOYKIRIMI TANIMA VE ULUSLARARASI GÜNDEME TAŞIMA TALEBİ
Türkiye’nin "Türk dünyasının lideri" olduğuna ve uluslararası etkisine dikkat çeken Hudayar, Ankara’dan Doğu Türkistan meselesinde daha güçlü adımlar beklediklerini söyledi.
Türkiye ile Doğu Türkistan arasındaki bağları hatırlatan Hudayar, “Tarihimiz, dilimiz, dinimiz, kökümüz, kültürümüz aynı.” sözleriyle dayanışma beklentisini dile getirdi.
Türkiye’den Çin’in soykırım politikalarını kınamasını ve Doğu Türkistan’a sahip çıkmasını isteyen Hudayar, taleplerini şöyle sıraladı:
Soykırım tanınmasını, ayrıca Doğu Türkistan’ın, işgal altındaki bir ülke olarak tanınmasını bekliyoruz. Ve bizim mücadelemizin hem BM’de hem de İslam İşbirliği Teşkilatında (İİT) hem de TDT’de gündeme getirilmesini talep ediyoruz.
Bir diğer öncelikli taleplerinin ise Türkiye ile Çin arasındaki “terörizmle mücadele” alanındaki “Ortak Güvenlik İşbirliği Mekanizması”nın sona erdirilmesi olduğunu aktaran Hudayar, söz konusu “terörizmle mücadele” alanının Doğu Türkistanlıları hedef aldığını kaydetti.
“PEK ÇOK BEBEK KUSURLU DOĞDU”
Çin’in Doğu Türkistan’daki nükleer faaliyetlerine de değinen Hudayar, 1964’ten bu yana 47 nükleer deneme yapıldığını, en son 2020’de gizli bir yer altı denemesi gerçekleştirildiğini belirtti.
Japon araştırmacıların çalışmalarına atıfta bulunan Hudayar, 1964-1996 dönemindeki denemelerden kaynaklanan hastalıklar nedeniyle 175 bin ile 750 bin arasında insanın hayatını kaybettiğini, yaklaşık 1 milyon 200 bin insanın lösemi, kanser ve doğum hasarı mağduru olduğunu aktararak, “Bu nükleer denemeler nedeniyle pek çok bebek kusurlu doğdu. Bazıları uzuvları olmadan doğdu. Burunları olmadan doğan çocuklar oldu. Bunun etkisi hala sürüyor. Denemeler gizlice devam ediyor.” dedi.
Çin’in nükleer silahlarını ve stratejik tesislerini Doğu Türkistan’da konumlandırdığına dikkat çeken Hudayar, bu faaliyetlerin komşu ülkelerin sağlığı ve güvenliği açısından da tehlike oluşturduğunu belirterek, tüm tehditler karşısında uluslararası toplumu Çin’e karşı harekete geçmeye çağırdı.