Kırım Tatarlarının eğitim, kültür ve basın tarihinde önemli bir yere sahip olan Şefika Gaspıralı, vefatının 51. yıl dönümünde anılıyor. İsmail Bey Gaspıralı’nın kızı olan Şefika Gaspıralı, kadınların eğitime, siyasal hayata katılımına ve toplumsal yaşamda daha etkin rol üstlenmesine yönelik çalışmalarıyla Türk dünyasının öncü kadınları arasında yer aldı.
Türk boyları ve halklarında kadının, özellikle “hatun” anlayışı çerçevesinde, aile ve toplum hayatının yanı sıra siyasi yaşamda da önemli bir konuma sahip olduğu biliniyor. Türk kadınları, aile düzeninin yanı sıra devlet ve toplum hayatında da önemli roller üstlenerek siyasi ve sosyal gelişmelere katkı sundu.
İslamiyet’in kabulünden sonraki süreçte ise dinî anlayışların zamanla Arap kültürüyle özdeşleştirilmesi, bazı Türk toplumlarında geleneksel aile ve toplumsal yapının değişmesine yol açtı. Bu değişim, 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Türk dünyasında eğitim, toplumsal dönüşüm ve kadınların toplumdaki konumuna ilişkin yeni fikirlerin ortaya çıkmasıyla yeniden tartışılmaya başlandı. Söz konusu dönemde bazı aydınlar, Türk toplumlarının geleneksel değerlerini yeniden ele alarak eğitim ve sosyal hayatın geliştirilmesi için çalışmalar yürüttü.
Bunun önemli örneklerinden biri, 1886 yılında Kırım’da dünyaya gelen Şefika Gaspıralı. Türk dünyasında eğitim ve fikir hareketlerinin önde gelen isimlerinden İsmail Bey Gaspıralı’nın kızı olarak yetişen Şefika Gaspıralı, ilerleyen yıllarda eğitim, kadın hakları ve toplumsal gelişim alanlarında önemli çalışmalar yürüttü.
Çocukluk ve gençlik yılları, babasının Bahçesaray’da yürüttüğü eğitim faaliyetleri ve 1883'den itibaren yayımladığı Tercüman gazetesinin oluşturduğu fikir ortamında geçti. Dönemin sosyal ve kültürel meselelerini yakından takip eden Şefika, erken yaşlardan itibaren eğitim ve basın çalışmalarına ilgi gösterdi.
Dönemin toplumsal koşullarında kadınların eğitim imkanlarının sınırlı olduğu bir ortamda yetişen Şefika, kız çocuklarının eğitim almasını yalnızca bireysel bir hak olarak değil, toplumun geleceği açısından da önemli bir mesele olarak değerlendirdi. Kırım Tatar kadınlarının eğitim, kültür ve sosyal yaşamda daha fazla yer alması gerektiğini vurgulayan Şefika, kadınların kendi düşüncelerini ifade edebilmeleri ve toplumsal meseleler hakkında söz sahibi olabilmeleri için eğitim ve basının önemli araçlar olduğuna inandı.
ALEM-İ NİSVAN KADINLARIN SESİ OLDU
Şefika Gaspıralı'nın, 1905 yılında yayımlanmaya başlayan Alem-i Nisvan dergisinin editörlüğünü üstlenmesi, hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri oldu. Kadınlara yönelik yayıncılık alanında öncü bir girişim olan dergide eğitim, aile, çocuk yetiştirme, kadınların toplumdaki konumu ve kültürel meseleler ele alındı. Yayın, kadınların yalnızca okuyucu olarak değil, fikirlerini ortaya koyan ve yazılarıyla kamuoyuna seslenen bireyler olarak da görünürlük kazanmasına imkan sağladı.
Bu yönüyle Alem-i Nisvan, Kırım Tatar kadınlarının sosyal ve kültürel hayattaki konumunu güçlendiren önemli yayınlardan biri olarak öne çıktı.
1917’DE MİLLÎ HAREKETİN İÇİNDE YER ALDI
Rusya’da 1917 yılında yaşanan siyasi gelişmeler, Kırım Tatarlarının geleceğine ilişkin yeni bir dönemin başlamasına yol açtı. Bu süreçte Kırım Tatar Millî Kurultayının toplanmasıyla şekillenen millî harekette kadınların da aktif rol alması gerektiğini savunan isimler arasında Şefika Gaspıralı da yer aldı.
Numan Çelebicihan ve Cafer Seydamet gibi dönemin önde gelen Kırım Tatar aydınlarıyla aynı siyasi ve kültürel ortamda faaliyet gösteren Şefika, kadınların millî meselelerde söz sahibi olması gerektiğini dile getirdi.
Kırım’ın Bolşeviklerin kontrolüne girmesinin ardından bir süre Azerbaycan’da yaşayan Şefika Gaspıralı, daha sonra Türkiye’ye taşındı. Yaşamının geri kalan bölümünün önemli bir kısmını İstanbul’da geçiren Gaspıralı, Kırım’dan uzakta olmasına rağmen bölgedeki gelişmeleri yakından takip etti ve Kırım Tatar toplumunun kültürel varlığının korunmasına yönelik çalışmalarını sürdürdü.
MİRASI KIRIM TATARLARININ HAFIZASINDA YAŞIYOR
31 Ağustos 1975’te İstanbul’da hayatını kaybeden Şefika Gaspıralı, geride kadınların eğitimine, basın hayatına ve toplumsal yaşama katılımına ilişkin öncü çalışmalar bıraktı. Onun mücadelesi, Kırım Tatar toplumunda kadınların eğitim ve kültür alanındaki rolünün güçlenmesinin yanı sıra Türk dünyasında kadınların kamusal hayattaki varlığının gelişimi açısından da önem taşıyor.
Babası, İsmail Gaspıralı’nın fikirlerinden beslenen, ancak kendi dönemi içinde bağımsız bir çalışma alanı oluşturan Şefika Gaspıralı, bugün Kırım Tatar tarihinin önemli kadın şahsiyetlerinden biri olarak hatırlanıyor.