Kazak fotoğraf arşivcisi Timurid: Kırım Tatarlarının tarihî fotoğraflarını korumak benim için kişisel bir görevdir
Dijitalleşen dünyada toplumsal hafızayı korumanın ve tarihi genç nesillere aktarmanın en etkili yollarından biri görsel arşivcilik haline geldi. Sosyal medyada "Tuka Timurid" mahlasıyla tanınan ve yürüttüğü titiz çalışmalarla özelde Kazak halkının ve genel anlamda Türkistan coğrafyasının görsel tarihini gün yüzüne çıkaran 1995 doğumlu araştırmacı, arşivcilik serüvenini ve Türk dünyasının ortak mirasına dair düşüncelerini Kırım Haber Ajansı (QHA) ile paylaştı.
Batı Kazakistan'da doğan Timurid, tarih araştırmalarına duyduğu ilginin Kanada'ya taşındıktan sonra daha da güçlendiğini belirterek, tarihî fotoğrafları toplumun ortak hafızasını canlı tutan önemli belgeler olarak gördüğünü ifade etti.
KANADA'DA BAŞLAYAN TARİH YOLCULUĞU
Kazak halkının Alşın boyuna mensup olduğunu belirten Timurid, çocukluk yıllarında Avrupa tarihine ilgi duyduğunu ancak Kanada'da farklı milletlerden insanlarla tanışmasının bakış açısını değiştirdiğini söyledi.
Farklı ülkelerden insanların kendi tarihlerini büyük bir gururla anlattıklarını gördüğünü dile getiren Timurid, buna karşılık kendisinin Kazak tarihini yeterince bilmediğini fark ettiğini belirtti.
Bu eksiklik hissinin ardından 2011 yılında Türk ve Moğol halklarının tarihine ilişkin eserler okumaya başladığını anlatan Timurid, ilk olarak sosyal medya hesabında Altın Orda Devleti ve Kazak Hanlığı üzerine kapsamlı tarih yazıları paylaştığını kaydetti.
Ancak Instagram'ın görsel odaklı yapısı nedeniyle 2024 yılında tarihî fotoğraf paylaşımına yöneldiğini belirten Timurid, böylece uzun metinler yerine tarihî görseller üzerinden geçmişi anlatmaya başladığını ifade etti.
Tarih araştırmalarına yönelmesinde en büyük ilham kaynağının merhum dedesi ile anne tarafından teyzesi olduğunu da sözlerine ekledi.
"ESKİ FOTOĞRAFLAR GEÇMİŞE AÇILAN GÖRÜNÜR BİR KAPIDIR"
Tarihî fotoğrafların yalnızca görsel belge olmadığını, aynı zamanda geçmişi anlamanın en güçlü yollarından biri olduğunu söyleyen Timurid, "Benim için eski fotoğraflar, geçmişe açılan görünür bir kapıdır. Çoğu zaman uzun açıklamalara ihtiyaç duymadan bile bir dönemin hikâyesini anlatabilirler." dedi.
Paylaştığı fotoğrafların büyük bölümünün Türkistan'ın Rus Çarlığı ve daha sonra Sovyet yönetimi altında bulunduğu dönemlere ait olduğunu belirten Timurid, şunları kaydetti:
Bu yıllar halklarımız için son derece zorlu zamanlardı. Dilimizin, geleneklerimizin ve kültürümüzün önemli bir kısmı yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Aynı zamanda Kazaklar, Özbekler, Türkmenler ve Kırgızlar tarafından yüzyıllar boyunca sürdürülen göçebe yaşam tarzı da Bolşeviklerin iktidarı ele geçirmesiyle büyük ölçüde ortadan kaldırıldı.
Bu fotoğraflar aracılığıyla, ister zafer anlarını ister trajedileri yansıtsın, yalnızca Kazakların değil, bütün Türkistan Türkleri'nin de atalarının yaklaşık bir asır önce nasıl bir hayat yaşadıklarını daha iyi anlamalarına katkı sağlamayı amaçlıyorum.
TARİHÎ FOTOĞRAFLARIN DOĞRULUĞUNU NASIL TEYİT EDİYOR?
Yapay zekâ ile üretilen görsellerin yaygınlaşmasına rağmen tarihî fotoğrafların doğruluğunu ayırt edebildiğini söyleyen Timurid, özellikle görsellerdeki ayrıntılara dikkat ettiğini belirtti.
Doğal olmayan hareketler, bozulmuş yüz hatları, döneme uymayan kıyafetler ve okunamayan yazıların sahte görselleri ele veren önemli işaretler olduğunu ifade etti.
Araştırmalarında üniversite arşivleri, devlet koleksiyonları, uzman arşiv merkezleri ile satın aldığı tarihî fotoğraf albümleri ve kitaplardan yararlandığını söyledi.
EN ÇOK ETKİLEYEN FOTOĞRAFLAR SAVAŞ ESİRLERİ VE ARALIK 1986 OLAYLARI
Timurid'i en fazla etkileyen fotoğrafların başında İkinci Dünya Savaşı sırasında çekilen Asyalı Sovyet savaş esirlerine ait karelerin geldiğini belirtti.
Bu insanların önemli bölümünün Türk kökenli olabileceğini ifade eden Timurid, fotoğraflarda savaşın yarattığı korku ve çaresizliğin açık biçimde görüldüğünü söyledi.
Ayrıca Aralık 1986 olaylarına katılan Kazak gençlerine ait fotoğrafların da kendisini derinden etkilediğini dile getiren Timurid, bu olayların Kazakistan tarihindeki önemli kırılma noktalarından biri olduğunu dil getirdi. Timurid, "O günlerde yaklaşık 200 Kazak yaşanan olayların sonucunda yaşamını yitirmiştir. Oysa onların tek isteği, Moskova yönetiminin Kazak SSC’ye saygı göstermesi ve onu sıradan bir Rus eyaleti gibi görmemesiydi." ifadelerini kullandı.
Doğu Türkistan'ın efsanevi liderlerinden Osman Batur'un fotoğraflarına da özel ilgi duyduğunu belirten Timurid, "Ben onu Türk dünyasının son büyük göçebe savaşçısı olarak görüyorum. Bana göre Osman Batur gerçek bir kahraman olarak yaşamış ve gerçek bir kahraman olarak şehit olmuştur." diye konuştu.
"KIRIM TATARLARININ TARİHÎ MİRASINI KORUMAK KİŞİSEL GÖREVİM"
Arşivinde zaman zaman Kırım Tatarları, Nogaylar, Karakalpaklar ve diğer Türk halklarına ait tarihî fotoğraflara da yer verdiğini belirten Timurid, "Kırım Tatarlarının günümüzde karşı karşıya olduğu durumu düşündüğümde derin bir üzüntü hissediyorum. Çok da uzak olmayan bir geçmişte Kırım Hanlığı, Altın Orda'nın en güçlü mirasçı devletlerinden biriydi. Moskova'yı kuşatabilecek kadar güçlüydü ve Doğu Avrupa'nın dört bir yanında savaşlar yürütüyordu. Bugün ise Kırım Tatarları, işgal altındaki ata yurtlarında artık nüfusun çoğunluğunu oluşturmuyor." ifadelerini kullandı.
"Kırım Tatarlarının, Nogayların, Karakalpakların ve Rusya, Ukrayna, Romanya, Çin, İran gibi farklı ülkelerde yaşayan diğer Türk dilli toplulukların tarihî fotoğraflarını korumak benim için adeta kişisel bir görevdir." diyen Timurid, bu çalışmalarla Kazaklar ile diğer Türk halkları arasındaki ortak tarihî ve kültürel bağları görünür kılmayı hedeflediğini söyledi.
Özellikle Kırım Tatarlarının bozkır kesiminde yaşayan topluluklarını Kazaklara en yakın akraba halklardan biri olarak gördüğünü ifade eden ve ortak bozkır medeniyetinin iki halk arasındaki güçlü tarihî bağların temelini oluşturduğunu vurgulayan Timurid, son olarak "Kırım Tatarlarına ve tüm soydaş halklara gelecekte başarı, direnç, huzur ve refah diliyorum. Kimliklerini, kültürlerini ve tarihî miraslarını koruyarak daha güçlü yarınlara ulaşacaklarına inanıyorum." dedi.
