COP31’de Rus işgali altındaki Kırım’da yaşanan kültür ve çevre kıyımı gündeme taşındı
İklim değişikliği ile mücadelede dünyanın en önemli organizasyonu olan BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin (UNFCCC) Türkiye'nin ev sahipliğinde düzenlenen 31. Taraflar Konferansı (COP31), onuncu gününde “İnsani ve Sosyal Kalkınma” temasıyla devam etti.
18 Kasım 2026 tarihinde Ukrayna Pavilyonu’nda İnsan Hakları İçin Medya İnisiyatifi Yönetim Kurulu Başkanı Mariya Tomak’ın moderatörlüğünü üstlendiği “İşgal Altında Kültür” (Culture Under Occupation) paneli gerçekleştirildi.
Panele, Ukrayna’nın Ankara Büyükelçisi Nariman Celâl başta olmak üzere çok sayıda yerli ve yabancı davetli katıldı.
RUSYA, KIRIM’I ASKERÎ BİR ÜSSE DÖNÜŞTÜREREK EKOSİSTEMDE AĞIR HASARA YOL AÇTI
Panelde konuşan Ukrayna Milletvekili Tamila Taşeva, Kırım'ın bir askerî üsse dönüştürülmesi nedeniyle ekosistemin ciddi oranda hasar aldığını kaydetti.
Rus işgal kuvvetlerinin Kırım’ın kıyıları boyunca doğal yaşam alanları içerisinde hendekler kazdığına dikkati çeken Taşeva, Ukrayna Millî Bilimler Akademisinin verilerine atıfta bulunarak Ukrayna'nın Kırım'da ve Azak Denizi havzasında 272 hektardan büyük bir alanı kapsayan koruma altındaki su alanları üzerindeki kontrolünü kaybettiğini belirtti.
UKRAYNALI BİLİM İNSANLARI, KIRIM’IN SULARINDA ARAŞTIRMA YAPAMIYOR
Ukraynalı bilim insanlarının Rus işgali nedeniyle Kırım’ın sularında araştırma yapamadığını, bu nedenle de verilen zararın boyutunun hâlâ tam olarak ölçülemediğini kaydeden Taşeva, Aralık 2024'te Rusya’ya ait 2 petrol tankerinin Kırım açıklarındaki bir fırtınada hasar gördüğünü ve 2025 yılındaki uydu görüntülerinde, Akyar (Sivastopol) açıklarında yaklaşık 30 kilometre alana yayılan bir petrol tabakasının tespit edildiğini ifade etti.
Rusya'nın ekolojik yıkımlarını örneklendiren Taşeva, Keriç (Kerç) Boğazı’nın ise yunusların göç güzergâhı olduğunu ve Rusya'nın buraya yerleştirdiği askerî bariyerlerin, bu güzergâhtan geçen hayvanları tehdit ettiğini, nisan ayında ise Kırım'ın en büyük nehirlerinden biri olan Büyük Karasu’nun, rezervuardan su salımının durdurulmasının ardından neredeyse kuruduğunu hatırlattı. Taşeva ayrıca, suyu tükenmekte olan başka bir rezervuardan da su çekildiğini aktardı.
KIRIM’DAKİ ANTİK HERSONESOS KENTİ, RUS İŞGALİ NEDENİYLE TEHLİKE ALTINDA!
Taşeva, Rusya'nın Kırım Tatar Millî Meclisinin (KTMM) faaliyetlerini yasakladığına ve Hansaray'da işgalci Rus yönetimi tarafından gerçekleştirilen sözde “restorasyon” çalışmaları sırasında tarihî eserlerin tahrip edildiğine de dikkati çekerek “Bu yıl Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), antik Hersonesos kentini Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi'ne aldı. UNESCO, alandaki değişiklikleri belgelemek için uydu görüntülerinden yararlandı. Ortaklarımız, aynı araçları kullanarak Kırım kıyılarında ve tabiat koruma alanlarında meydana gelen tahribatı takip etmemize yardımcı olabilir.” şeklinde konuştu.
USEINOV, KIRIM TATARLARINA UYGULANAN BASKILARI GENİŞ BİR TARİHSEL SÜREÇ İÇERİSİNDE ELE ALDI
Dünya Kırım Tatar Kongresi (DQTK) İcra Komitesi Polonya Üyesi Nedim Useinov da konuşmasının başında, “Bu ayın başında PEN America, ‘Kendi Evlerinde Yabancı Olanlar’ (Strangers in Their Own Home) başlıklı raporumu yayımladı. Raporun en çarpıcı bulgusu şu: Bugün işgal altındaki Kırım’da bir Kırım Tatarı, yıllar önce, hatta 2014’ten önce bile internette yaptığı bir paylaşım nedeniyle mesnetsiz iddialarla terörizm suçlamasıyla karşı karşıya kalabiliyor.” değerlendirmesini yaptı.
RUSYA’NIN KIRIM TATARLARINA YÖNELİK SÖMÜRGECİ POLİTİKASI 3 AŞAMADAN OLUŞUYOR
18. yüzyılın sonlarından bu yana Kırım Tatarlarına yönelik sömürgeci politikanın uygulandığını ve bu politikanın 3 aşamadan geçtiğini kaydeden Useinov “Her aşamada, Kırım Tatarlarının ellerinden farklı bir şey alındı.” dedi.
İlk aşamanın Kırım Hanlığı’nın Rusya tarafından 1783 yılında işgal edilmesiyle başladığını ve o dönemde Kırım Tatarlarının ellerinden her şeyden önce kendi topraklarının alındığını vurgulayan Useinov, ikinci aşamanın ise 18 Mayıs 1944 Kırım Tatar Sürgünü ve Soykırımı olduğuna dikkati çekti. Kırım Tatar halkının tamamının Kırım'dan çıkarıldığını belirten Useinov “Kırım Tatarlarının ellerinden bu kez alınan ise hafızaları ve kimlikleri oldu: Kırım Tatarlarının öz benlikleri ve yarımadanın tarihindeki yerleri.” ifadelerini kullandı.
Üçüncü aşamanın Kırım’ın Rusya tarafından 2014'te işgal edilmesi olduğunu belirten Useinov, “Bu sefer ellerinden alınan şey ifade özgürlüğü oldu, daha açık bir ifadeyle insanların hâlen özgürce konuşabildiği çevrim içi alan ellerinden alınmış oldu. Artık kullanılan araç açık güç değil, hukuki şiddet: Yasalar, mahkemeler ve düzenleyici kurumlar bu işlevi görüyor.” dedi.
RUSYA’NIN KIRIM TATAR KÜLTÜRÜ VE KİMLİĞİNİ HEDEF ALAN DİJİTAL SÖMÜRGECİLİĞİ
Söz konusu üçüncü aşama kapsamına Kırım Tatar kültürü ve kimliğinin dijital sömürgeleştirmesini aldığını kaydeden Useinov, Rusya tarafından bu dijital sömürgeciliğin altyapı, medya düzenlemeleri, suç kapsamına alınan ifadeler, hafıza ve dil alanlarında uygulandığını belirtti.
Akademik literatürde dijital sömürgecilik kavramının genellikle büyük teknoloji şirketleri (Big Tech) bağlamında kullanılsa da Rus işgali altındaki Kırım'da farklı bir tablonun görüldüğünü dile getiren Useinov, “Buradaki aktör bir devlet ve hedef alınan şey veri değil, kültür ve kimlik; dolayısıyla genel çerçeve bu. Şimdi sorulması gereken asıl soru, bunun sahada nasıl karşılık bulduğu ve somut olarak neleri belgeleyebileceğimiz. Rapor da tam olarak bunu ortaya koymak amacıyla hazırlandı.” dedi.
“KIRIM TATARLARI, ÖNDE GELEN BAĞIMSIZ MEDYA KURULUŞLARINI KAYBETTİ”
Raporun temel bulgularını aktaran Useinov, Rusya’nın Kırım’ın altyapısını ele geçirdiğine dikkati çekerek “2017 yılının ortalarına gelindiğinde Rusya kontrolündeki ağlar, artık tamamen Ukrayna’ya ait olanların yerini almıştı. O tarihten itibaren Kırım'da çevrim içi ortamda gerçekleşen her şey, Rusya’ya bağlı sağlayıcılar üzerinden geçiyor ve Rus hukukuna tâbi oluyor.” ifadelerine yer verdi.
İşgalci Rusya’nın altyapıyı kontrol altına aldıktan sonra Kırım’daki bağımsız medyayı da ele geçirdiğini kaydeden Useinov, yarımadadaki her medya kuruluşunun 1 Nisan 2015 tarihine kadar Rus yasalarına göre yeniden kayıt yaptırmasının şart koşulduğunu hatırlattı. Kırım Haber Ajansı (QHA), ATR, Radio Meydan başta olmak üzere daha birçok medya kuruluşunun yeniden kayıt başvurusunun reddedildiğini ve bu kuruluşların Ukrayna’nın başkenti Kyiv’e taşınmak zorunda kaldığını belirten Useinov, “Kırım Tatar toplumu, yarımada içindeki önde gelen bağımsız medya kuruluşlarını kaybetti.” dedi.
Ardından ise yasakların başladığını kaydeden Useinov, çoğu medya kuruluşları ve sivil toplum platformları olan Ukrayna merkezli internet sayfalarının Kırım'daki internet sağlayıcıları tarafından tamamen engellediğini dile getirdi. Useinov, Ukrayna-Rusya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte, Facebook ve Instagram platformlarının hem Rusya genelinde hem de işgal altındaki Kırım'da engellendiğini hatırlattı.
“KİŞİNİN YILLAR ÖNCE YAZDIKLARI, BUGÜN ALEYHİNDE DELİL OLARAK KULLANILABİLİYOR”
Gazeteciler, aktivistler ve din görevlilerine yönelik açılan düzmece davalarda sosyal medya paylaşımlarına, canlı yayınlara ve çevrim içi destek ağlarına katılıma düzenli olarak atıfta bulunulduğuna işaret eden Useinov, bu içeriklerin bir kısmının, Kırım'ın Rusya tarafından işgal edildiği 2014 yılından önce paylaşıldığını belirterek “Yani bir kişinin yıllar önce yazdıkları, bugün aleyhinde delil olarak kullanılabiliyor.” dedi.
Yasakların yalnızca haber kaynaklarıyla da sınırlı kalmadığına dikkati çeken Useinov, Rusya dışındakiler de dâhil olmak üzere, Kırım Tatarca yayın yapan medya kuruluşlarının ve eğitim materyallerinin de erişime engellendiğini belirterek “Dolayısıyla bu durum, yalnızca insanların ne söyleyebildiğini değil, kendi dillerini öğrenmelerini ve gelecek nesillere aktarabilmelerini de etkiliyor.” şeklinde konuştu.
“DİJİTAL KONTROL, KIRIM’DA KİMLİK POLİTİKASININ BAŞLICA ARAÇLARINDAN BİRİ OLDU”
Öte yandan Useinov, Kremlin yanlısı çevrim içi platformların bağımsız seslerin yerini aldığını ve Kırım Tatar kimliğinin sözde “sadık ve devlet tarafından onaylanmış” bir hâlini öne çıkardığını kaydetti.
Useinov, son olarak şu ifadelere yer verdi:
Dijital kontrol, işgal altındaki Kırım'da kimlik politikasının başlıca araçlarından biri hâline geldi. 1783'te topraklar, 1944'te de hafıza ve kimlik hedef alındı; bugün ise çevrim içi alan hedef alınıyor. Araçlar değişse de izlenilen siyaset, bana kalırsa değişmedi.
“KIRIM BİZİM İÇİN EVRENİN MERKEZİDİR; KIRIM, BİZİM EVİMİZDİR”
Ukrayna Cumhurbaşkanının Kırım Özerk Cumhuriyeti Daimî Temsilcisi Yardımcısı Süleyman Mamutov ise “Ukrayna’nın yerli halkları olan bizler için Kırım, evrenin merkezidir. Kırım bizim evimizdir. Kremlin için ise Kırım tam tersiydi; bir askerî dayanak noktasıydı, bir sıçrama tahtasıydı.2022’de ise bu sıçrama tahtasının ne amaçla kullanıldığını gördük: Ukrayna’yı haritadan silme girişimi.” şeklinde konuştu.
Rusya’nın Ukrayna için kurduğu planın gerçek yüzünü görmek için Kırım’a bakılması gerektiğini kaydeden Mamutov, Rusya’nın Kırım’da tek bir stratejisinin olduğunu fakat farklı amaçlar doğrultusunda hareket ederek yarımadadaki halklara baskı uygulamak için farklı yöntemler uyguladığını belirtti.
RUSYA, DIŞARIYA KARŞI AZINLIKLARI GÖZETTİĞİNE DAİR SAHTE BİR ALGI SATIYOR
Rusya’nın işgal altında tuttuğu Kırım’da iki sözde gerçeklik inşa ettiğini ifade eden Mamutov, Kırım Tatarlarının bir yandan şarkı söyleyip dans ettiğini, kitap fuarları düzenlediğini ve iş kurduklarını ve bu şekilde dışarıya azınlıkların haklarını gözettiği şeklinde sahte bir algı sattığını kaydetti.
Öte yandan Mamutov, bütün bunlar yaşanırken Rus işgalcilerin Kırım’da yasa dışı aramalar gerçekleştirdiğini, aktivistleri, gazetecileri ve inançlı insanları baskıladığını ifade etti. Mamutov, Kırım Tatarlarının yarımada nüfusunun yaklaşık yüzde 12’sini teşkil ettiğini, Kırım Tatarlarının yarısından fazlası hakkında ise siyasi saiklerle yasa dışı soruşturmalar açıldığına dikkati çekti.
Ayrıca Mamutov, KTMM’nin 2016 yılında Rusya tarafından güya "aşırılıkçı örgüt" ilan edilerek faaliyetlerinin yasaklandığını, Kırım Tatar Millî Kurultayının da 2014 yılındaki işgal nedeniyle toplanamadığını ve delege (milletvekili) seçimlerinin yapılamadığını hatırlattı.
“KIRIM TÜRKÜ MÜSÜNÜZ SORUSU, KIRIM’IN BURADAKİ İNSANLARIN GÖNLÜNDE ZATEN BİR KARŞILIĞI OLDUĞUNU GÖSTERİYOR”
Ankara Üniversitesi Dil-Tarih ve Coğrafya Fakültesi (DTCF) Ukrayna Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Öğr. Gör. Dr. Yuliya Biletska ise konuşmasında ilk olarak şunları kaydetti:
Türkiye'de insanlara Kırım'dan geldiğimi söylediğimde ilk sordukları soru, genellikle şu oluyor: ‘Kırım Türkü müsünüz?’ Bu soruyu çok seviyorum çünkü bana iki şeyi gösteriyor. Birincisi, Kırım'ın buradaki insanların gönlünde zaten bir karşılığı olduğunu, Türkiye ile Kırım arasında gerçek bir bağ olduğunu gösteriyor. Öte yandan bu soru, yeni bir kapı açıyor: Kırım Tatarlarından daha fazla bahsetmek için hâlâ birçok fırsatın olduğunu gösteriyor. O hâlde yüksek müsaadenizle bu fırsatı değerlendireyim.
Kırım Tatarlarının kendilerine özgü dilleri ve kültürleri olan ayrı bir halk olup Ukrayna'nın yerli halkları arasında bulunduğunu belirten Dr. Biletska, Ukrayna'nın Kırım Tatarlarının haklarını korumayı yasalarla taahhüt ettiğini vurguladı.
“KIRIM, SOYUT BİR DIŞ POLİTİKA MESELESİ DEĞİLDİR; AİLE HAFIZASININ BİR PARÇASIDIR”
Öte yandan, “Bu çerçevede ilk soruya geçmek istiyorum: Türkiye için bunun önemi nedir? Bunun için üç neden görüyorum: halk, miras ve ilke.” şeklinde konuşan ve Türkiye’nin dünyadaki en büyük Kırım Tatar diasporasına ev sahipliği yaptığını dile getiren Dr. Biletska, “Buradaki pek çok aile için Kırım, soyut bir dış politika meselesi değildir; aile hafızasının bir parçasıdır.” dedi.
Türkiye’nin kültürel miras alanında önemli yatırımları olduğunu ifade eden Dr. Biletska, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansının (TİKA) Kırım’ın Bahçesaray kenti yakınlarında bulunan Zincirli Medrese’yi 2009 yılında Ukraynalı ortaklarıyla birlikte restore ettiğini hatırlattı. Buna karşın işgalci Rusya’nın, Hansaray’da yürüttüğü sözde “restorasyon” çalışmalarının yoğun tahribata neden olduğunu vurgulayan Dr. Biletska, “Başka bir deyişle: İki yapı, iki farklı restorasyon anlayışı… Biri hafızayı koruyor, diğeri ise onu yok ediyor.” dedi.
Bununla birlikte Türkiye’nin Kırım’ın Rusya tarafından işgalini tanımadığını ve önceliğinin Kırım Tatarlarının güvenliği olduğunu defalarca dile getirdiğini hatırlatan Dr. Biletska, “Kültür, bu ilkenin somutlaştığı alandır. Aynı zamanda bu bağ, karşılıklı olarak kurulmuştur.” dedi. Büyük Kırım Tatar aydını İsmail Bey Gaspıralı’nın 1883 yılında Bahçesaray’da Tercüman gazetesini çıkarmaya başladığını ve bu gazetenin İstanbul’a kadar ulaştığını anımsatan Dr. Biletska, Gaspıralı’nın fikirleri’nin Kırım'dan Türkiye'ye taşındığını ifade etti.
“GEÇMİŞ, BUGÜNDEN KOPARILDIĞINDA BİR MÜZEYE DÖNÜŞÜR”
Bu durumdan hareketle Türkiye’nin, bugün Kırım'da neler yaşandığını bilip bilmediği sorusunu gündeme taşıyan Dr. Biletska, “Türk tarihçileri Kırım'ı çok iyi biliyor, ancak daha çok Osmanlı dönemindeki Kırım’ı. Kırım’ın 2014 sonrasındaki durumu üzerine araştırmalar da mevcut fakat bunların sayısı az. Üstelik bu araştırmalar, nadiren uzman çevrelerinin dışına çıkabiliyor.” dedi.
Türk toplumunun Kırım Tatar Sürgünü ve Soykırımı’nı hatırladığını fakat Kırım’ın 2014'te Rus işgaline uğramasından bu yana yaşananları çok daha az bildiğini kaydeden Dr. Biletska, “Dolayısıyla teşhisim basit: Türkiye, Kırım'ın geçmişini biliyor ancak Kırım'ın bugünü hakkında çok daha az bilgiye sahip. Geçmiş ise bugünden koparıldığında bir müzeye dönüşür.” ifadelerini kullandı.
“TÜRK AKADEMİK BİRİKİMİ, DİPLOMATİK BİR OLGUYA DÖNÜŞTÜ”
Türkiye’nin bu konuda mevcut çalışmalarının olması nedeniyle bu sorunun çözümü için sıfırdan başlamaya gerek olmadığını dile getiren Dr. Biletska, 2015 yılında, aralarında Prof. Dr. Ayşegül Aydıngün'ün de bulunduğu bağımsız Türk akademisyenlerin, işgal altındaki Kırım'da Kırım Tatarlarının durumuna ilişkin ilk bağımsız raporlardan birini hazırladığını hatırlattı.
Dr. Biletska, raporun açık ve eleştirel olduğunu ve Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın da raporu Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'e bizzat sunduğunu kaydederek “Türk akademik birikimi, diplomatik bir olguya dönüştü.” dedi.
“TARİHÇİLERİN VE RESTORASYON UZMANLARININ ELİNDEKİ BİLGİLER, BİRER KANITTIR”
Bu örnekten hareketle çeviri, belgeleme ve Kırım’ın mevcut durumunun öğretilmesi olmak üzere üç adımın hayata geçirilmesini öneren Dr. Biletska, Kırım Tatarları ve Ukraynalı insan hakları örgütlerinin büyük riskler alarak bölgede yaşananları zaten belgelediğini ve Useinov’un ortak yazarlarından biri olduğu PEN America raporu gibi raporların Türkçeye çevrilmesi gerektiğini belirtti.
Tarihi kayıt altına almanın önemini vurgulayan Dr. Biletska, Türk tarihçileri ve restorasyon uzmanlarının, Kırım'daki anıtların geçmişte nasıl göründüğünü ve ne anlam taşıdığını bildiğini ifade ederek “Tarihçilerin ve restorasyon uzmanlarının elindeki bilgiler, birer kanıttır ve Rusya'nın bugün neleri tahrip ettiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca yarın, Kırım işgalden kurtarıldığında ve anıtlar gerçekten restore edilebildiğinde de bu bilgilere ihtiyaç duyulacak.” dedi.
“KÜLTÜR, HİÇBİR ZAMAN SİYASETİN DIŞINDA DEĞİLDİR”
Öte yandan Dr. Biletska, “Panelimizin konusu kültür. Ancak kültür hiçbir zaman siyasetin dışında değildir. Rusya da bunun çok iyi farkında.” dedi. Bu bağlamda Aleksandrov Rus Kızılordu Korosu ve Dans Topluluğu'nun Rusya Savunma Bakanlığına bağlı olduğuna dikkati çeken Dr. Biletska, 2024 yılında koronun, Kırım Tatar ve Çerkes sürgün ve soykırımlarının yıl dönümlerine denk gelen tarihlerde Türkiye'de konserler vermeyi planladığını, Kırım ve Çerkes derneklerinin bu gelişmeleri protesto ettiğini ve bunun üzerine ise turnenin iptal edildiğini hatırlattı.
“KÜLTÜR, ONU YAŞATAN İNSANLARDAN BAĞIMSIZ OLARAK KORUNAMAZ”
Bu yıl da koronun Ankara'daki NATO Liderler Zirvesi'nin hemen öncesinde yeniden Türkiye turnesine çıktığını kaydeden Dr. Biletska, “Bu bir tesadüf değil. Bu bilinçli bir tercih. Türk toplumu, kültürü propagandadan ayırt edebildiğini zaten gösterdi. Kültürün, onu yaşatan insanlardan bağımsız olarak korunamayacak olmasının nedeni de bu.” dedi.
“GÖREVİMİZ, BU YAKINLIĞI BİLGİYE DÖNÜŞTÜRMEK”
Kırım’da aktivistler, gazeteciler ve inançlı insanlar hapsedildiğinde kültürün de zarar gördüğünü kaydeden Dr. Biletska, Türk akademisyenlerin 2025 yılında yaşananları doğru ifadelerle tanımladığını hatırlatarak şu ifadelere yer verdi:
Bugün Türkiye bunu tekrar yapabilir. Dolayısıyla Türkiye'de insanlar bana ‘Kırım Türkü müsünüz?’ diye sorduklarında, bu soruda bir bilgisizlik görmüyorum; bir yakınlık hissediyorum. Bizim görevimiz, bu yakınlığı bilgiye dönüştürmek. Yalnızca Kırım'ın geçmişine değil, bugününe ilişkin bilgiye…