Bakü'den Kırım'a bir yolculuk: Yeni Elifba Yollarında Eski Duygu ve Hatıralarım eseri artık Kırım Tatarca
Türk dünyasının önemli aydınlarından biri olan, dilbilimci, eğitimci ve çevirmen Halid Said Hocayev’in “Yeni Elifba Yollarında Eski Duygu ve Hatıralarım” (Yañı Elifbe Yollarında Eski Hatıra ve Duyğularım) eseri, Kırım Tatarcaya çevrildi.
ÖMRÜ GURBETTE GEÇEN BÜYÜK AYDIN
Özbekistan’da dünyaya gelen, Türk dünyasının önemli aydınlarından Halid Said Hocayev’in ömrü gurbette geçti. Kendisi, Özbekistan’da ilk öğrenimini tamamladıktan sonra 1914 yılında İstanbul’a geldi ve burada eğitim aldı. Ardından Azerbaycan’a geçen Hocayev, burada Milli İlimler Akademisinin esaslarının belirlenmesinde büyük görev üstlendi. Ayrıca hem ünlü bir Türkolog hem de doğu uzmanı olan Hocayev, Mahmud el-Kaşgari'nin "Dîvânu Lugâti't-Türk" eserini Azerbaycan Türkçesine çeviren ilk kişi.
LATİN ALFABESİNE GEÇİŞ DÖNEMİ
Hocayev, 1930’lu yıllarda Azerbaycan’da Arap alfabesinden Latin alfabesine geçiş dönemi başladığında bu hareketin başında yer aldı. Bu süreçte yeni alfabe komitesi kurulmuş ve bu komitede dönemin Başbakanı Samet Hasan oğlu Ağamalıoğlu, Molla Nasreddin dergisinin başeditörü Celil Mehmet Gülizade, Veli Huluflu ile Halid Said Hocayev bulundu. Önemli şahsiyetlerden oluşan bu komite, Türk dünyası içerisinde sefere çıkmış ve önemli aydınları bulmak, başçıları olduğu hareketi geliştirmek için çaba sarf etti.
İLK DURAK KIRIM
Komitenin ilk durağı ise Kırım oldu. İlk olarak Kırım’a gelmeyi tercih etmeleri, dikkat çeken bir noktadır. Bu durum Kırım’ın, Türk dünyasını uyandıran, Kırım Tatarı İsmail Bey Gaspıralı’nın yurdu olması durumuyla açıklanabilir. Burada Kırım Tatar Türkolog Bekir Sıtkı Çobanzade ile tanışan komite, Latin alfabesine geçme süreci hakkında görüşmeler gerçekleştirdi. Fakat bu dönemde Kırım’da Latin alfabesine geçişe sıcak bakılmıyordu. En büyük karşıtlardan birisi ise Kırım Tatar yazar, öğretmen, baş editör Hasan Sabri Ayvazov’du. Komite’de bulunan şahsiyetler ise Latin alfabesine geçişin Türk dünyasının birleşmesi yönünde bir adım olacağını düşünüyordu.
Kırım’da gerçekleşen görüşmelerin ardından komite, Bekir Sıtkı Çobanzade’nin bu hareketin başında yer alabileceğine karar verdi. Çobanzade, ardından Azerbaycan’a giderek burada çalışmalarını sürdürdü.
1. TÜRKOLOJİ KONGRESİ, LATİN ALFABESİNE GEÇMEDE ÖNEMLİ BİR ADIM OLDU
Kısa bir zaman sonra bütün Türk aydınları, 26 Şubat-6 Mart 1926 tarihleri arasında Bakü şehrinde düzenlenen 1. Türkoloji Kongresi'nde bir araya geldi. Kongre'nin amacı, Türk dünyasını birleştirmekti. Kongre'de herkesin kendi dilini konuşması yönünde şart koşulmuş, Rusça konuşmak yasaklanmıştı. Gaspıralı’nın “Dilde, fikirde işte birlik” şiarı ışığında, kongrede Latin alfabesine geçilmesi yönünde bir karar aldı.
LATİN ALFABESİNDE YAZILAN İLK ESER
Hocayev’in “Yeni Elifba Yollarında Eski Duygu ve Hatıralarım” eseri de kararın akabinde Latin alfabesiyle yazılan ilk kitap olma özelliği taşıyor. Bu nedenle eser, büyük önem taşıyor. İlk olarak Azerbaycan Türkçesiyle yazılan eser, 1929 yılında basıma hazır hale geldi. İlk baskısı Kırım’ın Akmescit şehrinde gerçekleşti ve bin 100 nüsha olacak şekilde basıldı. Bu durum hem eser hem de Kırım açısından ayrı bir önem taşıyor. Fakat, günümüzde kitabın nüshaları Kırım’daki hiçbir arşivde bulunmamaktadır. Bunun nedeninin ise Sovyetler Birliği’nin 1937 yılında yaptığı Ziyalılar Katliamı ve uyguladığı Repressiya politikaları olduğu düşünülmektedir.
Ayrıca, 1926 yılında gerçekleşen 1. Türkoloji Kongresi'ne katılan 131 delegeden 93’ü, 1937-1938 yıllarında Diktatör Josef Stalin’in vahşi uygulamaların kurbanı oldu. Stalin, bu aydınları hiçbir suçları olmasa bile Türkoloji Kongresi'ne katılmalarının büyük bir suç olduğunu öne sürmüş ve katledilmeleri yönünde emirler verildi.
Öte yandan Hocayev’in kaleme aldığı bu eser, dönemin şartlarını anlatan ve komitenin gerçekleştirdiği faaliyetler hakkında bilgi veren bir rapor niteliğindedir. Hocayev, eserini lirik bir dille ele almıştır. Geçilen yolları, uğradıkları toprakları betimleyerek, tasvir ederek yazmıştır.
Birkaç yıl önce eser, yeni Azerbaycan Türkçesi ile basıldı. Eserin yeni çıkan Kırım Tatarca basımı ise Azerbaycan Türkçesinden çevrilerek yapılmıştır. Öte yandan, eserin Özbek Türkçesi ve Türkiye Türkçesi basımları da bulunmaktadır.
TÜRK DÜNYASI, BU ESERİ VE AYDINLARI UNUTMAMALI
Halid Said Hocayev ve Latin alfabesinin tüm Türk dünyasında kullanılması için çalışmalar yürüten şahsiyetler, unutulmaması gereken suretlerdir. Onlar, eğitim ve ilim için hizmet etmiş insanlardır, Türk dünyasının değerli aydınlarıdır. Kırım Tatarca olarak basılan bu eser de Türk dünyasının aydınlarının çabalarının, faaliyetlerinin yeni nesillere aktarılması açısından büyük önem taşımaktadır.
