Kazakistan'da tarihî değişim: Yeni anayasa uygulamaya konuldu
Kazakistan'da 15 Mart 2026 tarihinde düzenlenen referandumda kabul edilen yeni anayasa, 1 Temmuz itibarıyla yürürlüğe girdi. 1995 Anayasası'nın yerini alan yeni metin, devlet yönetiminden yasama organının yapısına, temel hak ve özgürlüklerden kamu kurumlarının işleyişine kadar birçok alanda köklü değişiklikler getiriyor.
Yeni anayasa ile ülkenin yönetim sistemi yeniden şekillendirilirken, tek meclisli parlamentoya geçilmesi, cumhurbaşkanı yardımcılığı makamının yeniden oluşturulması ve Halk Konseyinin kurulması en dikkat çeken düzenlemeler arasında yer aldı.
TEK MECLİSLİ KURULTAY DÖNEMİ BAŞLADI
Anayasa ile birlikte bugüne kadar yasama faaliyetlerini yürüten Senato ve Meclis (Majilis) kaldırılarak yerlerine Kurultay adı verilen tek meclisli parlamento oluşturuldu.
145 milletvekilinden oluşacak Kurultay üyeleri, ülke genelinde nispi temsil esasına göre beş yıllığına seçilecek. Milletvekili adaylarının en az 25 yaşında olması, son 10 yıldır Kazakistan'da ikamet etmesi ve göreve başlarken yemin etmesi şartı getirildi.
Cumhurbaşkanı tarafından önerilecek Kurultay Başkanı, milletvekillerinin onayına sunulacak.
Yeni sistemde Kurultay'ın denetim yetkileri de genişletildi. Parlamento, hükûmet üyelerinin adaylıklarını değerlendirecek, bakanların faaliyet raporlarını dinleyecek, başbakanın yıllık çalışmalarını denetleyecek ve gerekli görmesi hâlinde hükûmet hakkında güvensizlik oylaması başlatabilecek.
Kurultay ayrıca cumhurbaşkanının önerdiği cumhurbaşkanı yardımcısı, başbakan, Anayasa Mahkemesi üyeleri, Merkez Seçim Komisyonu ve Sayıştay üyelerini onaylayacak. Yüksek Mahkeme yargıçları ise cumhurbaşkanının teklifi üzerine Kurultay tarafından seçilecek.
Bununla birlikte anayasa, siyasi tıkanıklıkları önlemek amacıyla cumhurbaşkanına da yeni yetkiler tanıyor. Buna göre Kurultay'ın iki kez Meclis Başkanı veya diğer kritik anayasal makamlar için önerilen adayları reddetmesi hâlinde cumhurbaşkanı parlamentoyu feshedebilecek.
CUMHURBAŞKANI YARDIMCILIĞI YENİDEN GETİRİLDİ
Yeni anayasa ile 1996 yılında kaldırılan Cumhurbaşkanı Yardımcılığı makamı yeniden ihdas edildi.
Cumhurbaşkanı yardımcısı, ülkeyi uluslararası platformlarda temsil edecek, cumhurbaşkanı ile devlet kurumları arasındaki koordinasyonu sağlayacak ve devlet başkanının vereceği görevleri yerine getirecek.
Yeni düzenlemeye göre cumhurbaşkanı yardımcısı aynı anda milletvekilliği yapamayacak, herhangi bir siyasi partiye üye olamayacak ve ticari faaliyetlerde bulunamayacak.
Anayasa ayrıca devlet yönetiminde olası krizlerin önüne geçmek amacıyla cumhurbaşkanlığı makamının boşalması hâlinde uygulanacak görev devrini de açık biçimde düzenledi. Buna göre cumhurbaşkanının görevini bırakması, vefatı veya görevini yerine getirememesi durumunda yetkiler doğrudan cumhurbaşkanı yardımcısına geçecek. Cumhurbaşkanı yardımcısının görevi üstlenememesi hâlinde ise sırasıyla Kurultay başkanı ve başbakan devlet başkanlığı görevini devralacak.
HALK KONSEYİ KURULUYOR
Yeni anayasanın önemli yeniliklerinden biri de bugüne kadar faaliyet gösteren Kazakistan Halkı Asamblesi yerine Halk Konseyi (Halık Kenesi) adlı yeni danışma organının kurulması oldu.
126 üyeden oluşacak konseyde 42 etnokültürel dernek, 42 büyük sivil toplum kuruluşu ile 42 yerel meclis ve bölgesel kamu konseyi temsil edilecek.
Halk Konseyi yalnızca hükûmete tavsiyelerde bulunmakla kalmayacak; yasa teklifleri hazırlayabilecek, ulusal referandum çağrısı yapabilecek, kamu istişareleri düzenleyebilecek ve kamu yönetiminin denetlenmesine katkı sağlayabilecek.
İNSAN HAKLARI VE DİJİTAL HAKLAR GÜÇLENDİRİLDİ
Yeni anayasa, bireyin hak ve özgürlüklerini devletin en temel önceliği olarak tanımlıyor.
Metinde Kazakistan'ın bağımsızlığı, toprak bütünlüğü ve sınırlarının dokunulmazlığı anayasal güvence altına alınırken; hukuk düzeni, insan sermayesinin geliştirilmesi, sorumlu vatanseverlik, eğitim, bilim ve inovasyon ilk kez stratejik kalkınma hedefleri arasında yer aldı.
Anayasada ayrıca kişisel verilerin korunması ve dijital teknolojiler aracılığıyla işlenen bilgilerin güvenliği anayasal hak kapsamına alındı. Böylece vatandaşların dijital alandaki hakları ilk kez açık şekilde güvence altına alınmış oldu.
EĞİTİM, ÇEVRE VE BİLİM ANAYASAL GÜVENCEYE KAVUŞTU
Yeni düzenleme ile çevrenin korunması hem devletin hem de vatandaşların ortak sorumluluğu olarak tanımlandı.
Devlet, ortaöğretime erişimi güvence altına alırken ilk ve ortaokul eğitiminin zorunlu olduğu yeniden vurgulandı. Bilimsel gelişme ve entelektüel kapasitenin artırılması da devletin temel görevleri arasına eklendi.
AİLE VE KÜLTÜREL MİRASA VURGU
Yeni anayasa, aile kurumuna ilişkin düzenlemeleri de güçlendirdi.
Evlilik, kanunlara uygun şekilde yapılan kadın ve erkek arasındaki gönüllü birliktelik olarak tanımlanırken; annelik, babalık ve çocukların korunması devletin sorumluluğu olarak yeniden teyit edildi.
Ayrıca kültürel mirasın korunması, millî kültürün desteklenmesi, herkesin ana dilini kullanma ve kültürel geleneklerini yaşatma hakkı ilk kez anayasal ilke hâline getirildi.
Anayasa, Kazakistan'ın laik devlet niteliğini korurken din ve devlet işlerinin ayrılığı, hukuk önünde eşitlik ve din özgürlüğü ilkelerini de yeniden güvence altına aldı. Bunun yanında gönüllülük faaliyetleri ile hayırseverlik çalışmaları da devlet tarafından desteklenecek alanlar arasında anayasal statü kazandı.
Yeni anayasa, Kazakistan'ın siyasal yapısını yeniden şekillendirirken, devlet kurumlarının işleyişini daha etkin hale getirmeyi, sivil katılımı artırmayı ve temel hak ve özgürlükleri daha güçlü anayasal güvenceler altına almayı hedefliyor.
