SON DAKİKA
Hava Durumu
Türkçe
English
Русский
Français
العربية
Deutsch
Español
日本語
中文
Türkçe
English
Русский
Français
العربية
Deutsch
Español
日本語
中文

#Hayrettin İhsan Erkoç

QHA - Kırım Haber Ajansı - Hayrettin İhsan Erkoç haberleri, son dakika gelişmeleri, detaylı bilgiler ve tüm gelişmeler, Hayrettin İhsan Erkoç haber sayfasında canlı gelişmelerle ulaşabilirsiniz.

Göktürkler yalnızca konargöçer miydi? Bilge Kağan’ın sarayı ezberleri bozabilir Haber

Göktürkler yalnızca konargöçer miydi? Bilge Kağan’ın sarayı ezberleri bozabilir

Göktürklerde şehirleşmenin Uygur Kağanlığı ile başladığı yönündeki yaygın kabul, Bilge Kağan’ın Saray Şehri'ne ilişkin yeni araştırmayla yeniden gündeme geldi. 13. yüzyılda yaşamış Kitan asıllı devlet adamı ve şair Yelü Zhu’nun eserindeki bir kayıttan hareketle Moğolistan’ın Hotont bölgesinde tarihî yapı kalıntıları tespit edildi. Türk tarihinin önemli hükümdarlarından Bilge Kağan’ın Saray Şehri'ne ilişkin dikkat çekici bir araştırma, Göktürklerin şehircilik anlayışını ve yaşam biçimini yeniden tartışmaya açtı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (DTFC) Sinoloji Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Gürhan Kirilen ile Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç tarafından hazırlanan "Bilge Kağan’ın Sarayı" başlıklı çalışma, 13. yüzyıla ait bir edebiyat eserinde yer alan tarihî kayıttan hareketle şekillendi. Araştırmanın ayrıntılarını Kırım Haber Ajansına (QHA) anlatan Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, çalışmanın ilk çıkış noktasının Prof. Dr. Gürhan Kirilen'in tespiti olduğunu belirtti. Kirilen'in, Kitan asıllı devlet adamı, âlim ve şair Yelü Zhu'nun şiirlerini incelerken Bilge Kağan’ın Saray Şehri'ne ilişkin açıklamayla karşılaştığını aktaran Erkoç, daha sonra tarihî ve arkeolojik boyutları birlikte değerlendirdiklerini ifade etti. 13. YÜZYILA AİT ŞİİR DERLEMESİNDE SAKLI TARİHÎ KAYIT Araştırmanın temelini, 1221-1285 yılları arasında yaşayan Yelü Zhu'nun Shuangxi Zuiyin adlı şiir derlemesinde yer alan bir açıklama oluşturuyor. Cengiz Han’ın danışmanlarından Yelü Chucai'ın oğlu olan Yelü Zhu, Moğol İmparatorluğu döneminde önemli devlet görevlerinde bulunmuş, gençlik yıllarını Kara Korum çevresinde geçirmişti. Yelü Zhu'nun şiirlerinden birine eklediği açıklamada, Kara Korum'un Bilge Kağan’ın eski toprakları olduğu belirtiliyor. Notta, 1235 yılında Ögedey Kağan tarafından Kara Korum'da Wan’an Sarayı'nın inşa ettirildiği aktarılırken Bilge Kağan’ın Saray Kenti'nin kalıntılarının Kara Korum'un 70 li kuzeybatısında bulunduğu ifade ediliyor. Aynı kayıtta Köl Tigin Anıtı'nın da söz konusu kalıntıların 70 li kuzeydoğusunda yer aldığı bildiriliyor. Öte yandan Yelü Zhu'nun verdiği bu bilgilerin önemine dikkat çeken Erkoç, söz konusu kaydın daha önce araştırmacıların dikkatinden kaçmasının iki temel nedeni olabileceğini söyledi. İlk nedenin, bilginin resmî veya yarı resmî bir tarih kitabında değil, edebî bir eserde bulunması olduğunu belirten Erkoç, Göktürk tarihine ilişkin araştırmalarda genellikle Çin hanedan tarihlerinin ve tarihî kayıtların incelendiğini ifade etti. Yelü Zhu'nun şiir derlemesinin ise edebiyat alanında değerlendirilmesi nedeniyle tarih araştırmacılarının gözünden kaçmış olabileceğini kaydetti. Çin edebiyatının çok geniş bir külliyata sahip olduğunu ve tarih açısından önemli ayrıntıların edebî eserlerde de bulunabildiğini vurgulayan Erkoç, bu tür metinlerin tarihçiler tarafından daha kapsamlı incelenmesi gerektiğini dile getirdi. İkinci nedenin ise Yelü Zhu'nun şiirlerini konu alan daha önceki bazı araştırmalarda söz konusu kaydın tarihî öneminin yeterince değerlendirilmemesi olduğunu belirten Erkoç, bazı çalışmalarda açıklamaya yer verilmesine rağmen bunun Göktürk tarihi açısından taşıdığı önemin ortaya konulmadığını söyledi. ÇİN KAYNAKLARINDA GÖKTÜRKLERE İLİŞKİN ANLATIMLAR TARTIŞILIYOR Erkoç, Çin kaynaklarının Göktürklere ilişkin anlatımlarında dönemin siyasi ilişkilerinden kaynaklanan önyargıların ve genelleyici ifadelerin etkili olabildiğine dikkat çekti. Özellikle Göktürklerin Çin'deki hanedanlarla sık sık mücadele ettiğini ve Çin topraklarına akınlar düzenlediğini hatırlatan Erkoç, bu siyasi rekabetin tarihî kayıtların oluşturulmasında etkili olmuş olabileceğini belirtti. Çin kaynaklarında Uygurların başkentlerinden söz edilirken Göktürklerin şehirleri ve yerleşim merkezleri konusunda benzer ayrıntıların bulunmaması dikkat çeken Erkoç, Uygurların Tang Hanedanı ile ilişkilerinin Göktürklere kıyasla daha olumlu seyrettiğini, bu durumun Çin kaynaklarındaki anlatımlara da yansımış olabileceğini ifade etti. Erkoç, Göktürklerin şehircilik faaliyetlerine ilişkin bazı bilgilerin tarihî kaynaklarda yeterince yer almamasının, bu toplumun tamamen konargöçer bir yaşam sürdüğü yönündeki yaygın algının oluşmasında etkili olduğunu değerlendirdi. GÖKTÜRKLERDE ŞEHİRLEŞME UYGURLARDAN ÖNCE BAŞLADI Öte yandan araştırmanın öne çıkan sonuçlarından biri, Türklerde şehirleşmenin başlangıcına ilişkin yaygın tarih anlatısının yeniden ele alınması gerektiğine işaret etmesi oldu. Türklerde şehirleşmenin genellikle 744-840 yılları arasında hüküm süren Uygur Kağanlığı ile başlatıldığını belirten Erkoç, bu sürecin çok daha eski dönemlere uzandığını söyledi. Hunlar döneminde de şehir ve kale kalıntılarının tespit edildiğini hatırlatan Erkoç, Moğolistan, Buryatya ve Tuva'da gerçekleştirilen arkeolojik çalışmaların bu konuda önemli veriler ortaya koyduğunu ifade etti. Erkoç, Hunlar, Göktürkler ve Uygurlarda konargöçerlik ve yerleşik yaşam ilişkisini ele alan çalışmalar yayımladığını belirterek, özellikle son 15-20 yılda Moğolistan'da gerçekleştirilen arkeolojik araştırmaların Türk tarihinin yerleşik yaşam boyutuna ilişkin bilgileri artırdığını kaydetti. Göktürklerde şehirleşmenin izlerinin ise yazılı kaynaklarda da görülebildiğini belirten Erkoç, Orhun Yazıtları'nda Togu Balık adlı bir şehirden söz edildiğini hatırlattı. Erkoç şu cümleleri kullandı: Orhun Yazıtları’nda Göktürk dönemine ait iki önemli yerleşimden söz ediliyor. Bunlardan ilki, Tula Irmağı kıyısında bulunduğu belirtilen Togu Balık. Yazıtlarda, 715 yılında Dokuz Oğuzlar'la yapılan bir savaş vesilesiyle bu şehirden bahsediliyor. Bir diğer yerleşim ise Amga Korgan. Göktürk ordusunun 715-716 kışını burada geçirdiği aktarılıyor. Korgan ifadesi, buranın surlarla çevrili bir kale olduğunu düşündürüyor. Peki, Togu Balık bugün nerede? Bu konuda öne çıkan görüşlerden biri, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi’nden Prof. Dr. Şaban Doğan başkanlığındaki ekibin Moğolistan’ın orta kesimlerinde kazı çalışmalarını yürüttüğü Herben Balgas yerleşimiyle ilgili. Ancak bölgede gün yüzüne çıkarılan mevcut yapıların Göktürk dönemine değil, daha sonraki Kitan dönemine ait olduğu biliniyor. Göktürklerin ardından Uygurların, daha sonra ise 900-1000’li yıllarda Kitanların hâkimiyet kurduğu bu bölgede, Togu Balık’a ait kalıntıların daha eski katmanlarda bulunabileceği değerlendiriliyor. Eğer burası gerçekten Togu Balık ise, bu konuda da kesin konuşmak mümkün değil. Ancak şu an için Tula Irmağı kıyısında şehir denilebilecek büyüklükte bilinen tek yerleşim burası. Belki toprağın altında başka yerleşimler de vardır; bunu henüz bilmiyoruz. Bunun için daha kapsamlı yüzey araştırmalarının yapılması gerekiyor. Göktürk yazıtlarından en azından Moğolistan’da bir kalenin bulunduğunu biliyoruz. Dolayısıyla bu bölgede bir saray şehrinin veya saray külliyesinin de bulunması bizi çok şaşırtmıyor. BİLGE KAĞAN İLE TONYUKUK ARASINDAKİ ŞEHİRLEŞME TARTIŞMASI Göktürklerin şehircilik anlayışına ilişkin Çin kaynaklarında dikkat çeken bir başka anlatı da Bilge Kağan ile danışmanı Tonyukuk arasında yaşandığı aktarılan şehirleşme tartışması. Çin kaynaklarına göre Bilge Kağan, hükümdarlığının ilk yıllarında etrafı surlarla çevrili, içerisinde Budist ve Taoist tapınakların bulunduğu bir başkent inşa ettirmek istedi. Ancak danışmanı Tonyukuk, böyle bir girişimin Göktürklerin yaşam biçimine uygun olmadığını savunarak kağanı bu düşünceden vazgeçirdi. Tonyukuk'un gerekçeleri arasında yerleşik hayata geçilmesi durumunda halkın ve askerî gücün belirli bir noktada toplanarak düşman saldırılarına açık hâle gelmesi ve Budist-Taoist öğretilerin Türklerin yaşam biçimine uygun olmaması da bulunuyordu. Erkoç, söz konusu anlatının yalnızca Çin kaynaklarında yer aldığını, Göktürk yazıtlarında bu tartışmaya ilişkin bir bilgi bulunmadığını belirtti. Erkoç, bu nedenle olayın tarihsel gerçekliği konusunda araştırmacılar arasında tartışmalar bulunduğunu ifade etti. Yelü Zhu'nun eserindeki kaydın ise bu anlatıya yeni bir boyut kazandırdığını belirten Erkoç, Bilge Kağan’ın Saray Şehri’ne ilişkin bilginin, kağanın şehirleşme düşüncesinden tamamen vazgeçmediğini gösteriyor olabileceğini söyledi. Tonyukuk'un ölüm tarihinin kesin olarak bilinmediğini hatırlatan Erkoç, adının tarihî kayıtlarda en son 726 yılında geçtiğini, Bilge Kağan'ın ise 734 yılında hayatını kaybettiğini belirtti. Bu nedenle Bilge Kağan'ın saray şehrini Tonyukuk'un ölümünden sonra inşa ettirmiş olabileceği ihtimalinin de bulunduğunu, ancak mevcut bilgilerle bu konuda kesin bir değerlendirme yapmanın mümkün olmadığını dile getirdi. KONARGÖÇER VE YERLEŞİK YAŞAM BİRLİKTE SÜRDÜRÜLDÜ Göktürklerin yalnızca konargöçer bir toplum olarak değerlendirilmesinin tarihî gerçekliği tam olarak yansıtmadığını belirten Erkoç, bu toplumun karma bir ekonomik ve sosyal yapıya sahip olduğunu söyledi. Göktürklerin ağırlıklı olarak hayvancılığa dayalı konargöçer yaşamlarını sürdürdüklerini ancak yerleşik yaşamla da ilişkili olduklarını ifade eden Erkoç, bu iki yaşam biçiminin birbirinin alternatifi olarak görülmemesi gerektiğine dikkat çekti. Erkoç'a göre özellikle yönetici sınıfın yerleşik hayatla ilişkisi, şehirlerin ve kalelerin varlığı, Göktürk toplumunun ekonomik ve siyasi organizasyonunun sanılandan daha karmaşık olduğunu gösteriyor. Bununla birlikte Uygurlar döneminde şehirleşmenin daha belirgin hâle geldiğini ancak bunun bir anda ortaya çıkan bir gelişme olmadığını vurgulayan Erkoç, Uygurların kendilerinden önce başlamış olan yerleşim geleneğini devralarak geliştirmiş olabileceklerini kaydetti. SARAY ŞEHRİNİN KESİNLEŞMESİ İÇİN ARKEOLOJİK KAZI GEREKİYOR Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, Yelü Zhu’nun aktardığı coğrafi bilgiler doğrultusunda Bilge Kağan’ın Saray Şehri’nin olası konumunu belirlemek için hesaplamalar yaptıklarını ifade etti. Çin ölçü birimi li’nin yaklaşık 500 metreye karşılık geldiğini belirten Erkoç, bu hesaplamaya göre saray kentinin Kara Korum’un yaklaşık 35 kilometre kuzeybatısında, Köl Tigin Anıtı’nın ise yaklaşık 35 kilometre güneybatısında bulunması gerektiğini söyledi. Google Earth ve farklı uydu görüntüleme platformları üzerinden incelemeler gerçekleştirdiklerini aktaran Erkoç, Moğolistan’ın Arhangay eyaletine bağlı Hotont kasabasının hemen kuzeydoğusunda surlarla çevrili bir kale ve çevresinde çeşitli yapı kalıntıları tespit ettiklerini kaydetti. Söz konusu yapıların hangi döneme ait olduğunun henüz kesinlik kazanmadığını vurgulayan Erkoç, Moğolistan Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü üyesi Enkhtur Altangerel’in verdiği bilgilere göre, bölgeyi inceleyen Japon ekibin kalıntıları Geç Orta Çağ’a tarihlendirdiğini belirtti. Erkoç, bununla birlikte mevcut yapıların altında daha eski bir Göktürk dönemine ait katman bulunabileceği ihtimalinin de göz önünde bulundurulması gerektiğini ifade etti. Erkoç, araştırmacıların henüz Bilge Kağan’ın sarayına ait doğrudan bir arkeolojik buluntuya ulaşmadığını vurgulayarak, bölgede kapsamlı yüzey araştırmaları ve kazı çalışmalarının yapılması gerektiğini söyledi. Özellikle kazılarda organik malzemelerin bulunmasının önemine değinen Erkoç, bu tür buluntular üzerinde gerçekleştirilecek karbon-14 analizleriyle yapıların tarihlendirilmesinin daha sağlıklı yapılabileceğini ifade etti. Erkoç, Hotont bölgesinde gerçekleştirilecek arkeolojik çalışmaların yalnızca Bilge Kağan’ın Saray Şehri’nin konumunu aydınlatmakla sınırlı kalmayacağını, Göktürklerin mimarisi, şehircilik anlayışı, siyasi organizasyonu ve yerleşik yaşam kültürü hakkında da önemli bilgiler sağlayabileceğini ifade etti. Bununla birlikte Erkoç, Türk topluluklarında bu iki yaşam biçimi arasında keskin sınırlar bulunmadığını söyledi. Hazar Kağanlığı ve Oğuz Yabgu Devleti'ni örnek gösteren Erkoç, söz konusu devletlerde yöneticilerin kış aylarını başkentlerinde geçirdiğini, yaz aylarında ise bozkırlara ve kırsal alanlara çıktığını anlattı. Hazar Kağanlığı'nın başkenti İtil'in bu yaşam biçimine örnek oluşturduğunu belirten Erkoç, Müslüman coğrafyacıların eserlerinde Hazarların kışın şehirlerde yaşadıklarına, yazın ise kırlara çıkarak otağlarda konakladıklarına ilişkin bilgiler bulunduğunu aktardı. Benzer bir durumun Oğuz Yabgu Devleti'nde de görüldüğünü ifade eden Erkoç, devletin başkenti Yengikent'te kışlayan yöneticilerin yaz aylarında bozkırlara çıktığını belirtti. Günümüzde Kazakistan'ın Kızılorda bölgesinde bulunan Jankent ile ilişkilendirilen Yengikent'in, bu mevsimsel yaşam düzeninin önemli örneklerinden biri olduğunu kaydetti. UYGURLARDA BİLE YAYLAK-KIŞLAK GELENEĞİ DEVAM ETTİ Konargöçer ve yerleşik yaşamın birlikte sürdürülmesinin yalnızca Göktürklerle sınırlı olmadığını belirten Erkoç, Uygur Kağanlığı döneminden de dikkat çekici örnekler verdi. 840 yılında Uygur Kağanlığı'nın yıkılmasının ardından Doğu Türkistan'a göç eden Uygurların yerleşik hayata geçmelerine rağmen yaylak-kışlak geleneğini sürdürdüklerini anlatan Erkoç, 10. yüzyılda Çinli elçi Wang Yande'nin seyahatini örnek gösterdi. Wang Yande'nin 980'li yıllarda Uygurları ziyaret ettiğinde kağanı başkent Koço'da bulamadığını belirten Erkoç, elçiye kağanın yazlık merkez Beşbalık'ta bulunduğunun bildirildiğini ve Çin heyetinin buraya gitmek zorunda kaldığını söyledi. Erkoç, bu örneklerin yerleşik hayata geçmiş Türk topluluklarında bile mevsimsel hareketliliğin devam ettiğini ortaya koyduğunu belirterek, konargöçerlik ve yerleşikliğin birbirini dışlayan yaşam biçimleri olarak değerlendirilmemesi gerektiğini vurguladı. GÖKTÜRKLERDE YÖNETİCİ SINIF YERLEŞİK HAYATA YÖNELDİ Göktürklerde halkın büyük bölümünün hayvancılığa dayalı konargöçer yaşamını sürdürdüğünü ifade eden Erkoç, özellikle yönetici sınıfın ve seçkin zümrenin yerleşik hayatla ilişkilerinin güçlendiğine dikkat çekti. Göktürk kağanlarının da farklı siyasi ve idari merkezlerde bulunduğunu belirten Erkoç, Kapgan Kağan döneminde Gobi Çölü'nün güneyinde Karakum adı verilen bir güney merkezinin bulunduğuna ilişkin Çin kaynaklarındaki kayıtlara işaret etti. Çinli elçilerin kağanla burada görüştüğünü aktaran Erkoç, bu durumun Göktürk yönetiminin tek bir sabit merkezle sınırlı olmadığını gösterdiğini ifade etti. Erkoç, Göktürklerden önce Hun dönemine ait yaklaşık 20-30 yerleşimin tespit edildiğini, bunların çoğunun askerî amaçlarla kurulmuş kale niteliğindeki yapılar olduğunu söyledi. Uygur döneminde ise kaleler, köşkler, anıt mezarlar ve büyük şehirlerin daha belirgin hâle geldiğini belirtti. Göktürk dönemine ilişkin arkeolojik verilerin ise henüz sınırlı olduğunu kaydeden Erkoç, yeni araştırmalarla bu döneme ait yerleşimlerin ortaya çıkarılabileceğini dile getirdi. TÜRK TARİHİNİN AYDINLATILMASI İÇİN YENİ ARKEOLOJİK ÇALIŞMALAR GEREKİYOR Moğolistan'da son yıllarda hem yerel hem de uluslararası ekipler tarafından çok sayıda yüzey araştırması gerçekleştirildiğini belirten Erkoç, özellikle Orhun Vadisi'nde çoğunluğu Uygur dönemine tarihlendirilen yaklaşık 50 yerleşimin tespit edildiğini söyledi. Ancak bu yerleşimlerin büyük bölümünde henüz kapsamlı kazı yapılmadığını vurgulayan Erkoç, mevcut yapıların yüzeyde görülen mimari özellikleri ve seramik buluntular nedeniyle Uygur dönemine tarihlendirildiğini, fakat bunların altında daha eski dönemlere ait katmanların bulunabileceğini ifade etti. Bölgede bazı Kitan dönemi yerleşimlerinde yapılan araştırmalarda daha eski Uygur katmanlarına ulaşılmasının, bu ihtimali güçlendiren örneklerden biri olduğunu belirten Erkoç, Göktürk dönemine ait izlerin de benzer şekilde gün yüzüne çıkarılabileceğini kaydetti. Arkeolojik çalışmaların nasıl yürütülmesi gerektiğine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Erkoç, öncelikle daha ayrıntılı yüzey araştırmalarının yapılması gerektiğini söyledi. Ardından hava yoluyla gerçekleştirilecek LIDAR taramalarının ve sondaj çalışmalarının önemine dikkat çeken Erkoç, yer altında yapı izlerinin tespit edilmesi hâlinde kapsamlı kazılara başlanabileceğini ifade etti. Erkoç, Moğolistan'da tespit edilen tarihî yerleşimlerin büyük bölümünde henüz kazı yapılmadığını belirterek, özellikle kale ve köşk niteliğindeki yapıların araştırılmasının Göktürk tarihine ilişkin önemli boşlukları doldurabileceğini vurguladı. MOĞOLİSTAN’DAKİ ARKEOLOJİK ÇALIŞMALARIN YENİDEN DEĞERLENDİRİLMESİ GEREKİYOR Araştırma kapsamında erişilebilen literatürün yeniden incelendiğini aktaran Erkoç, özellikle Moğolistan’da basılmış ancak dijital ortama aktarılmamış çok sayıda çalışma bulunduğunu ifade etti. Bu yayınlara ulaşmak ve bölgedeki arkeolojik araştırmaları daha kapsamlı değerlendirmek için Moğolistan’da doğrudan inceleme yapılmasının önem taşıdığını belirtti. Moğolistan’da son yıllarda hem yerel hem de Japon, Alman ve Fransız ekipler tarafından çok sayıda yüzey araştırması gerçekleştirildiğini kaydeden Erkoç, yalnızca Uygur dönemine tarihlendirilen yaklaşık 50 yerleşimin tespit edildiğini söyledi. Bu yerleşimlerin Orhun Vadisi ile sınırlı olmadığını, Selenga Nehri çevresindeki farklı alanlarda da Uygur dönemine ait şehir ve yerleşim izlerine rastlandığını aktardı. Tespit edilen yerleşimlerin büyük bölümünde kapsamlı arkeolojik kazı gerçekleştirilmediğini vurgulayan Erkoç, Ordu Balık’ın Alman-Moğol ortak ekibi tarafından kazıldığını, Karakorum’da da uzun yıllar boyunca arkeolojik çalışmalar yürütüldüğünü belirtti. Bunun dışında bazı Uygur dönemi anıt mezarlarında kazılar yapıldığını, ancak kale ve köşk tarzındaki pek çok yerleşimin yalnızca yüzey araştırmalarıyla kayıt altına alındığını ifade etti. Yüzeyde görülen mimari özelliklerin, ana kapıların yönlerinin ve bulunan seramik parçalarının bu yerleşimlerin Uygur dönemine tarihlendirilmesinde etkili olduğunu belirten Erkoç, buna rağmen yapıların altındaki katmanların henüz incelenmediğine dikkati çekti. Erkoç, arkeologlarla yaptıkları görüşmelerde de bu alanların altında daha eski dönemlere ait kalıntıların bulunabileceği ihtimalinin dile getirildiğini söyledi. Daha önce Kitan dönemine ait bazı yerleşimlerde yapılan çalışmalarda Uygur döneminden kalma daha eski katmanlara ulaşıldığını hatırlatan Erkoç, Kitanların bölgede daha önce kurulmuş bazı şehirleri ve kaleleri kullanmayı sürdürmüş olabileceğini kaydetti. Göktürk dönemine ait olası yerleşimlerin ortaya çıkarılması için izlenmesi gereken yöntemi de anlatan Erkoç, öncelikle mevcut alanlarda daha ayrıntılı yüzey araştırmaları yapılması gerektiğini belirtti. Ardından havadan LIDAR taraması gerçekleştirilmesinin ve yer altında yapı izlerinin bulunup bulunmadığının araştırılmasının önem taşıdığını ifade etti. Erkoç, taramalar sonucunda yer altında yapı kalıntıları tespit edilmesi hâlinde sondaj çalışmalarına geçilmesi gerektiğini söyledi. Sondajlarda mimari kalıntıların veya gündelik yaşama ilişkin bulguların ortaya çıkması durumunda ise kapsamlı arkeolojik kazıların başlatılabileceğini belirtti. Bu çalışmaların uzun soluklu olduğuna işaret eden Erkoç, tek bir alandaki kazı projesinin ortalama beş yıl sürebildiğini aktardı. Araştırma ekibinin de bu doğrultuda yeni bir girişimde bulunmayı değerlendirdiğini ifade etti. “BU ÇALIŞMALAR BİR KİŞİNİN ÖMRÜNÜ AŞABİLİR” Moğolistan’daki arkeolojik alanların oldukça geniş bir coğrafyaya yayıldığını ve araştırmaların uzun yıllar gerektirdiğini belirten Erkoç, bu çalışmaların tek bir araştırmacının yürütebileceği ölçekte olmadığını ifade etti. Araştırmaların 20-30 yıl boyunca devam edebileceğini söyleyen Erkoç, kendilerinden sonraki araştırmacıların da bu mirası incelemeyi sürdürmesi gerektiğini kaydetti. Türk dünyası ülkelerinin bu süreçte ortak sorumluluk üstlenebileceğini belirten Erkoç, Kazakistan’ın Moğolistan’da daha önce Kazak-Moğol ekipleriyle yürüttüğü arkeolojik çalışmalara dikkati çekti. 2010’lu yılların başında Göktürk dönemine ait büyük kurganlarda kazılar gerçekleştirildiğini hatırlatan Erkoç, Kazakistan’ın yeni araştırmalara da katkı sunabileceğini söyledi. Kırgızistan ve Özbekistan’ın kendi ülkelerindeki zengin tarihî mirasa odaklandığını belirten Erkoç, buna rağmen Türk dünyasının diğer ülkelerinin de çalışmalara katılmasının mümkün olduğunu dile getirdi. “TÜRKİYE’NİN MUTLAKA EL ATMASI GEREKİYOR” Moğolistan’ın arkeolojik araştırmaları tek başına yürütmekte zorlandığını ve uluslararası desteğe ihtiyaç duyduğunu ifade eden Erkoç, Türkiye’nin bu alanda daha etkin rol üstlenmesi gerektiğini vurguladı. Türk Akademisi’nin 2022 yılında Moğolistan’da yürütülen çalışmalara verdiği desteği örnek gösteren Erkoç, Nongom’da Göktürk dönemine ait olduğu kesin olan, ancak İlteriş Kağan’a ait olabileceği henüz netleşmeyen bir yazıtın ortaya çıkarıldığını anlattı. Büyük ölçüde tahrip olduğu için yazıtın bugün okunmasının oldukça güç olduğunu belirten Erkoç, bölgede 2023 ve 2024 yıllarında da kazı çalışmalarının sürdürüldüğünü aktardı. Bu tür araştırmaların Türk Akademisi gibi kurumlar tarafından desteklenmesinin önemli olduğunu kaydetti. ARKEOLOJİK MİRAS MÜZELERLE KORUNMALI Kazılar sonucunda ortaya çıkarılacak eserlerin yalnızca gün yüzüne çıkarılmasının yeterli olmadığını, bunların korunması ve ziyaretçilere aktarılması için müze yatırımlarına da ihtiyaç bulunduğunu belirten Erkoç, Moğolistan’da bu yönde önemli örneklerin bulunduğunu söyledi. Tonyukuk Yazıtı’nın bulunduğu bölgede büyük bir müze inşa edildiğini ve müzenin açılışının beklendiğini aktaran Erkoç, Türkiye’nin Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA) aracılığıyla benzer yatırımlara destek verebileceğini ifade etti. Karakorum’da Japonlar tarafından kurulan müzeyi de başarılı bir örnek olarak gösteren Erkoç, Göktürk ve Uygur dönemlerine ait arkeolojik buluntuların sergilenmesi için bu tür müzelerin yaygınlaştırılabileceğini kaydetti. Erkoç, Türk Akademisi ve TİKA gibi kurumların geçmişte bu tür çalışmalara destek verdiğini hatırlatarak, ortak mirasın korunması için maddi kaynak, emek ve uzun vadeli iş birliğinin gerekli olduğunu vurguladı. Türk dünyasındaki müzecilik çalışmalarının son yıllarda gelişme gösterdiğini belirten Erkoç, 2023’ten bu yana bölge ülkelerine sık sık ziyaretlerde bulunduğunu ve her yıl en az bir veya iki kez bu coğrafyaya gittiğini söyledi. Özellikle Türkistan coğrafyasında yakın dönemde açılan yeni müzelerin dikkat çekici olduğunu ifade eden Erkoç, bu gelişmelerin devam etmesini beklediğini dile getirdi. DOÇ. DR. ERKOÇ’TAN BİLGE KAĞAN’IN SARAY ŞEHRİ ARAŞTIRMASINA YÖNELİK ELEŞTİRİLERE YANIT Erkoç, Bilge Kağan’ın Saray Şehri’nin olası konumuna ilişkin yayımladıkları araştırmaya yönelik eleştirilerin bir bölümünün makalenin içeriği yeterince incelenmeden yapıldığını belirtti. Erkoç, çalışmada yapıların doğrudan Göktürk dönemine ait olduğunun ileri sürülmediğini, mevcut kalıntıların altında daha eski katmanların bulunabileceği ihtimaline dikkat çekildiğini vurguladı. Araştırmaya yönelik eleştirileri değerlendiren Erkoç, bazı yorumların makalenin temel yaklaşımını göz ardı ettiğini ifade etti. Erkoç, eleştirilerde Hotont bölgesindeki yapıların daha geç dönemlere ait olduğunun öne çıkarıldığını belirterek, bunun araştırmacılar tarafından zaten bilinen bir durum olduğunu kaydetti. Makalede de söz konusu yapıların Göktürk dönemine ait olduğunun kesin biçimde ileri sürülmediğini vurgulayan Erkoç, Moğol arkeologların değerlendirmelerine de yer verdiklerini aktardı. Hotont kasabası ve çevresinde dört-beş farklı tarihî kalıntı alanına ilişkin uydu görüntülerini incelediklerini belirten Erkoç, eleştirilerde bu alanlardan yalnızca birinin gündeme getirildiğini, diğerlerinin ise dikkate alınmadığını ifade etti. Bölgede 19. yüzyılda inşa edilmiş bir Budist manastırının bulunduğunun kendileri tarafından da bilindiğini ve bunun makalede açıkça belirtildiğini söyleyen Erkoç, yapıların mimari özelliklerinin de farklı dönemlere işaret ettiğini dile getirdi. Göktürk ve Uygur dönemlerinde yapıların ana girişlerinin genellikle doğuya veya güneydoğuya yöneldiğini, söz konusu geç dönem yapısının ise güneye baktığını aktardı. Erkoç, araştırmanın temel iddiasının mevcut yapıların doğrudan Göktürk dönemine ait olduğu değil, bu kalıntıların altında daha eski yerleşim katmanlarının bulunabileceği ihtimali olduğunu vurguladı. Moğol arkeolog meslektaşlarının da bu ihtimalin araştırılması gerektiği görüşünü paylaştığını belirten Erkoç, bu nedenle makalede temkinli ifadeler kullandıklarını söyledi. Daha önce Kültepe yazıtına ilişkin çalışmasında da benzer eleştirilerle karşılaştığını anlatan Erkoç, söz konusu yazıtın sahte olduğu yönündeki bazı iddiaların sosyal medyada dile getirildiğini, ancak bunların bilimsel yayınlarla desteklenmediğini ifade etti. Kültepe yazıtına ilişkin eleştiriler arasında akademik değerlendirmeler içeren çalışmaların da bulunduğunu belirten Erkoç, Bilge Kağan’ın Saray Şehri araştırması konusunda da bilimsel ölçütlere dayalı eleştirilerin önem taşıdığını kaydetti. Erkoç, makalenin yayımlanmasının üzerinden henüz kısa bir süre geçtiğini hatırlatarak, akademik düzeyde kapsamlı bir eleştiri yayımlanmasını beklemediğini, ancak mevcut yorumların araştırmanın temel iddiasını doğru yansıtması gerektiğini dile getirdi.

logo
En son gelişmelerden anında haberdar olmak için 'İZİN VER' butonuna tıklayınız.