Prof. Dr. Yavuz Akpınar QHA’ya konuştu: Gaspıralı’nın bilinmeyen yazıları gün yüzüne çıkıyor
Cihan ÖZKAN
QHA/Ankara
Türk dünyasının ve Kırım Tatarlarının en önemli aydınlarından, Türklük bilincinin meşalesini yakmış öncü bir şahsiyet olarak tanınan İsmail Bey Gaspıralı’nın yeni bulunan eseri Şarktan Mektuplar'ı öğrencisi Kamila İshakova ile birlikte yayımlayan ve Gaspıralı çalışmalarına yaptığı eşsiz katkılar ile tanınan Prof. Dr. Yavuz Akpınar, Kırım Haber Ajansının (QHA) sorularını yanıtladı.
İsmail Bey Gaspıralı’nın son iki asırda bütün Türk dünyasını üzerinde birleştiği ve ortak bir şahsiyet olarak kabul ettiği “tek” kişi olduğunu söyleyen Prof. Dr. Akpınar, Gaspıralı'nın vaktiyle Ali Şîr Nevaî ve Hoca Ahmet Yesevi ile mukayese edilebilecek seviyede üstün bir şahsiyet olduğunu vurguladı.
İsmail Bey Gaspıralı üzerine eskiden beri süregelen çalışmalar olduğunu ancak hâlâ yaşamı hakkında öğrenilmesi gereken karanlık noktaların bulunduğunu ve bunların üzerinde pek fazla durulmadığını belirten Prof. Akpınar, son dönemlerde Gaspıralı hakkında yapılan en dikkat çekici ve mükemmel çalışmayı Kırım’da Prof. Viktor Yuryeviç Gankeviç’in yaptığını söyledi.
“GANKEVİÇ’İN ÇALIŞMALARI ÇOK KIYMETLİ”
Gankeviç’in araştırmasının belgelere dayanan çok kıymetli bir monografi olduğunu aktaran Akpınar, “Gankeviç’in araştırması oldukça değerli ve belgelere dayanan çok kapsamlı bir araştırma. Birçok hususu açığa çıkardı. Fakat bu eser Rusça yayımlandığı için özellikle Türkiye’deki araştırmacıların birçoğu bu eserden faydalanamadı.” dedi.
Akpınar, Gaspıralı hakkında gözden kaçan unsurların artık tamamlanması gerektiğini, eski yanlışların yeni araştırmacılar tarafından tekrar edilmemesi gerektiğini belirterek, “Mesela Avrupa’da üniversite eğitimi aldı mı almadı mı? Hâlbuki almadığı çok açık. Bu yanlışlar günümüze de taşınıyor. Veya muharrirliğinin İstanbul’da başlayıp başlamadığı meselesi… Yusuf Akçura, Türk Yılı 1928 adlı eserinde Gaspıralı ile ilgili ‘İstanbul’dan yazdığı şarkkâri renklerle müzeyyen yarı hakikî, yarı hayalî mektuplar Moskova, Petersburg gazetelerinde yayımlandı’, ‘muharrirliği İstanbul’da başlar’ diyor. Bundan daha açık ne olabilir?” diye konuştu.
Akpınar, Gaspıralı üzerine çalışmaya başladığı ilk andan itibaren Yusuf Akçura’nın “Şarkkâri renklerle müzeyyen yarı hakikî, yarı hayalî mektuplar” ifadesinin dikkatini çektiğini Gaspıralı’nın başlıca eserlerini temin etmeye uğraştığını sonraki geçen yıllarda bu yazıların gerçekten yayımlanıp yayımlanmadığını Kamila İshakova ile birlikte araştırmaya başladıklarını söyledi.
St. Petersburg’da çıkan Novoye Vrem’ya gazetesinde Şubat 1875 ile Kasım 1875 tarihlerinde “Şark’tan Mektuplar” başlığıyla yayımlanan on dört mektup tespit ettiklerini ancak bunlar üzerinde açık bir imzanın bulunmadığını ifade eden Akpınar, Gaspıralı’nın gazete yetkilisi A. S. Suvorin'e yazdığı mektubu incelediklerinde bu mektupların Gaspıralı’ya ait olduğunu net bir şekilde anladıklarını ifade etti.
“GENİŞ BİR İNCELEME EKLEYEREK KÜLLİYATA DÂHİL EDECEĞİM”
Akpınar, “Ben bir an evvel bunu bilim alemine duyurmak için Rusçalarını yayımladım. Şimdi tercüme safhası bitmek üzere. Eserin başına çok geniş bir inceleme ekleyerek bunu da külliyata dâhil edeceğim.” dedi.
Yazıların pek çok önemli gözlem, tespit ve tenkit içerdiğini belirten Akpınar, “Osmanlı yönetimini ve yönetim problemlerini, devletler arası siyasetini, Osmanlıların yaptıkları hataları, Türklerin bilim öğrenmek, meslek edinmek yerine memur olma hevesine kapılmaları gibi pek çok önemli tespit var. Ve Gaspıralı bunları o kadar güzel anlatmış ki tabii Rus muhitine yazdığı için, onların dikkatini çekebilmek için egzotik bir lisan da kullanıyor. Bu yazıları yazarken henüz 24 yaşında ama kendini yetiştirmiş, çok olgun ve nadir bir şahsiyet.” şeklinde konuştu.
Yazıların bugünkü anlamda bir mektup olmadığını “İstanbul ve Osmanlı yönetimi hakkında yazılar” olarak nitelendirilmesi gerektiğinin altını çizen Akpınar, “Yazılar İstanbul’un durumunu; Osmanlı’nın sosyal, siyasi, iktisadi hayatını anlatıyor. Örneğin bir tanesinde Ramazan Bayramı'nı, Ramazan'ı, Ramazan eğlencelerini çok güzel anlatıyor.” dedi.
AKPINAR: İLK KEZ AÇIKLIYORUM, BAŞKA YAZILAR KEŞFETTİK
İsmail Bey Gaspıralı’nın 1974-75 yıllarında İstanbul’dan yazdığı başka yazılarını da keşfettiğini ilk kez QHA’ya açıklayan Prof. Akpınar, “Şu gelişmeyi ilk defa size açıklayayım. Gaspıralı hakkında başka belgeler, başka gazetelerde çıkan yazılarını da tespit ettik. Üzerinde çalışmaya devam ediyoruz. Bunlar bugüne kadar karanlıkta kalmış, kimse tarafından bilinmeyen yazılar.” bilgisini verdi.
“ANA KAYNAKLAR ORTADA YOK”
Soldan sağa: İsmail Bey Gaspıralı, Hasan Bey Zerdabi, Ali Merdan Bey Topçubaşı
Akpınar, Türk dünyasının önemli fikir ve düşünce adamlarına ait ana kaynakların ve külliyatların hâlâ yayımlanmamış olmasının büyük bir eksiklik olduğunu belirtti. Bu durumun yalnızca İsmail Bey Gaspıralı için değil, Yusuf Akçura, Hüseyinzade Ali Bey, Ahmet Ağaoğlu, Ayaz İshaki ve Ziya Gökalp gibi önemli isimler için de geçerli olduğunu söyledi.
“Temel eserler yok. Büyük adamların gereği gibi anlaşılması için bu temel eserlerin ortaya konması lazım.” diyen Akpınar, söz konusu eserlerin özellikle Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı tarafından dijital ortamda yayımlanarak herkesin erişimine açılması gerektiğini, kendisinin Gaspıralı’nın bütün eserlerini neşre hazırlamaya gayret ettiğini, şimdilik ancak 4 cilt yayımlayabildiğini söyledi.
“GASPIRALI, ÖNEMLİ BİR İHTİYACA CEVAP VERDİ”
İsmail Bey Gaspıralı’nın Türk dünyasında dil birliği konusunda ortaya koyduğu fikirleri de değerlendiren Akpınar, Gaspıralı’nın “dilde birlik” anlayışıyla dönemin önemli bir ihtiyacına cevap verdiğini ifade etti.
Akpınar, 19. yüzyılın ikinci yarısında Kazak, Kırgız, Özbek, Türkmen, Kırım ve Kazan Tatar Türkleri arasında henüz olgunlaşmış yazı dillerinin bulunmadığını belirterek, Gaspıralı’nın Tercüman gazetesini yayımlamaya başladığında farklı Türk topluluklarına hangi dille hitap edeceği sorusuyla karşı karşıya kaldığını anlattı.
“ORTAK YAZI DİLİNİ FARK ETTİ”
Gaspıralı’nın Türk dünyasının geçmişte kullandığı ortak yazı dili tecrübesini doğru şekilde değerlendirdiğini belirten Akpınar, “Gaspıralı, Çağatay Türkçesinin bütün doğu ve kuzeybatı Türklüğü arasında ortak yazı dili olduğunu çok iyi anladı. Batıda da Oğuzcanın, Batı Oğuzcasının yani Azerbaycan ve Türkiye Türkçesinin ortak ve tek bir yazı dili olduğunu anladı.” dedi.
Akpınar, Gaspıralı’nın bu iki daireyi fark ettikten sonra Çağatay Türkçesi ve Batı Oğuzcası tecrübesinden yararlanarak tek bir yazı dili oluşturmayı hedeflediğini söyledi.
“TÜRKÇE ÜVEY DİL OLMAYA BAŞLAMIŞTI”
Akpınar, Gaspıralı’nın Osmanlı döneminde kullanılan yazı diline yönelik eleştirilerinin de sade Türkçe anlayışının önemli bir parçası olduğunu söyledi.
Osmanlıcanın Türkçeden ayrı bir dil olmadığını ancak yoğun Arapça ve Farsça unsurlar nedeniyle Türkçenin geri planda kaldığını belirten Akpınar, Gaspıralı’nın bu durumu “Türkçe üvey dil olmaya başlamış” sözleriyle ifade ettiğini aktardı.
Akpınar, Şemsettin Sami ve Ahmet Vefik Paşa, Ahmet Midhat Efendi gibi isimlerle Osmanlı Türkçesinin sadeleşmesine yönelik bir hareketin başladığını, Gaspıralı’nın ise bu anlayışı Tercüman gazetesi üzerinden daha belirgin hâle getirdiğini söyledi.
Son olarak Akpınar, Gaspıralı’nın yalnızca Kırım Tatarları için değil, bütün Türk dünyası için ortak bir değer olduğuna dikkati çekerek, fikirlerinin ve eserlerinin gelecek nesillere aktarılmasının ve Türk dünyasında karşılıklı ilişkiler geliştirilirken Gaspıralı tecrübesinden yararlanılmasının şart olduğunu vurguladı.
