Yaşnıy: Rus işgali altındaki Kırım’da 500’den fazla kültürel miras alanı yok edildi
Rus işgali altındaki Kırım’da yasa dışı kazı çalışmaları yürüterek Ukrayna'nın kültürel mirasına verdiği zarar nedeniyle Ukrayna tarafından aranan Rus arkeolog ve Hermitaj Müzesi Kuzey Karadeniz Arkeolojisi Bölümü Başkanı Aleksandr Butyagin 4 Aralık’ta Varşova’da gözaltına alındı. Amsterdam’dan Belgrad’a giderken yakalanan Butyagin, Polonya mahkemesinin kararıyla Ukrayna’ya iade süreci kapsamında geçici olarak tutuklandı. Bu gelişme, Avrupa’da işgal altındaki Kırım’da yasa dışı kazılar yürüttüğü gerekçesiyle tanınmış bir bilim insanına yönelik ilk gözaltı olarak kayda geçti.
Rus arkeolog Aleksandr Butyagin’in davasını Kırım Haber Ajansına (QHA) değerlendiren Kırım Stratejik Araştırmalar Enstitüsü bünyesindeki izleme grubunun başkanı Denıs Yaşnıy, Rusya’nın Kırım’da kültürel mirası sistematik biçimde yok ettiğine dikkat çekti. Yaşnıy, Rus arkeologların yürüttüğü yasa dışı kazılar nedeniyle yarımadada 500’den fazla kültürel miras alanının ortadan kaldırıldığını vurguladı.
Butyagin, MÖ 6. yüzyılda Kerç Boğazı kıyısında kurulmuş olup Ukrayna’nın kültürel mirasının önemli bir parçası olan antik Mirmekion kentinde 1999 yılından bu yana kazılar yürütüyor. Bu kazılarda, Büyük İskender dönemine ait buluntular da dâhil olmak üzere onlarca ve yüzlerce sikkenin yer aldığı çok sayıda değerli eser gün yüzüne çıkarıldı. Yarımada Rusya tarafından işgal edilene kadar çalışmalar Ukrayna makamlarının onayıyla yürütülürken, 2014’ten sonra arkeolog kazılara Ukrayna’nın izni olmadan devam etti ve yalnızca işgal yönetiminden alınan belgelerle çalışmalarını sürdürdü. Ukrayna savcılığına göre bu faaliyetler, arkeolojik tabakalara ciddi zarar verilmesine ve kültürel mirasın yaklaşık 200 milyon grivna değerinde tahrip edilmesine yol açtı.
Uzmanlar, bu tür kazıların yalnızca hukuka aykırı değil, aynı zamanda bilimsel ve etik açıdan da kabul edilemez olduğunu vurguluyor. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (ICOMOS), UNESCO ve Dünya Arkeoloji Kongresi gibi uluslararası kuruluşlar, işgal altındaki bölgelerde yasal otoritelerin onayı olmadan yürütülen arkeolojik faaliyetleri açıkça yasaklıyor.
"YASA DIŞI KAZILAR YÜZLERCE KÜLTÜREL MİRAS ALANIN YOK OLMASINA NEDEN OLDU"
Kırım Stratejik Araştırmalar Enstitüsü Uzmanı Denıs Yaşnıy, 2014’te Kırım’ın işgal edilmesinin ardından yüzlerce arkeolojik alanın zarar gördüğünü ya da tamamen ortadan kaldırıldığını belirterek, “Altyapı projeleri, yol yapımları, enerji tesisleri ve kontrolsüz kazılar nedeniyle 500’den fazla kültürel miras alanı kaybedildi. Kayıpların ölçeği o kadar büyük ki bazı anıtları yeniden canlandırmak imkânsız. Mirmekion kenti de bunlardan biri.” dedi.
Antik Mirmekion kentinin Butyagin’in faaliyetleri sonucu kültür ve tarih için kaybedildiğini belirten Yaşnıy şunları kaydetti:
Diğer Rus arkeologlara gelince, bu uygulama yeni değil. Sovyet döneminden bu yana Kırım’daki antik miras, Moskova, St. Petersburg, Tula ve diğer şehirlerden gelen uzmanların faaliyet alanıydı. Bazıları Kırım’da on yıllardır çalışıyor ve 2014’ten sonra bu süreç yeniden canlandı. Butyagin tek örnek değil; birçok Rus arkeolog, hukuken Ukrayna’ya ait olan topraklarda Ukrayna makamlarının izni olmadan araştırmalarını sürdürüyor. Bu nedenle kültürel mirasın büyük bir bölümü üzerindeki kontrolü fiilen kaybettik.
"TARİHİ DOĞRU ŞEKİLDE ORTAYA KOYMA OLANAĞINI KAYBEDİYORUZ"
Uzman, Rusya’nın yürüttüğü yasa dışı kazıların yalnızca hukuki değil, bilimsel açıdan da ciddi tahribata yol açtığını vurgulayarak, “Arkeolojik bir alan sadece çıkarılan eserlerden ibaret değildir. Asıl değer, bağlamda; yani katmanlarda, buluntuların birbirleriyle ilişkisinde yatıyor. Denetimsiz kazılar bu bağlamı yok ediyor ve tarihi doğru biçimde ortaya koyma imkânını ortadan kaldırıyor.” ifadelerini kullandı.
Ukraynalı bilim insanlarının kazılara dâhil edilmemesin, Mirmekion örneğinde olduğu gibi kalıcı bilgi kaybına neden olduğunu belirten uzman, “Bugün bu antik kent hakkında bildiklerimiz, yalnızca Butyagin’in tuttuğu notlar ve yayımladığı çalışmalardan ibaret. Ukraynalı araştırmacıların yöntemleri doğrulama ya da buluntuları bağımsız biçimde değerlendirme şansı olmadı.” dedi.
Bu durumun Ukrayna bilimi için ciddi bir sorun oluşturduğunu kaydeden Yaşnıy, “Ukraynalı araştırmacıların katılımı olmadan kazılan her obje, fiilen eleştirel değerlendirmeye kapalı hâle geliyor. Mirmekion çarpıcı bir örnek, ancak Kırım’daki bu tür kayıplar onlarca, hatta yüzlerce. Bu yalnızca hukuki sorumluluk meselesi değil; Ukrayna yarımadasının kültürel mirasına ve tarihsel hafızasına verilen gerçek bir zarardır.” şeklinde vurguladı.
ARALIK 2025’TE GÖZALTINA ALINDI
Rus bilim insanı Butyagin, Hollanda’dan Balkanlara seyahat ederken 4 Aralık 2025’te Varşova’dan transit geçtiği sırada Polonya İç Güvenlik Ajansı tarafından durdurularak gözaltına alındı. Ardından Polonya mahkemesi, savcılıkta ifade vermeyi reddeden bilim insanı hakkında 40 günlük tutukluluk kararı verdi.
2024’DE SUÇLAMA YÖNELTİLDİ
Ukrayna Başsavcılığı, Butyagin’e Kasım 2024’te resmen suçlama yöneltmişti. Yetkililere göre Butyagin, Hermitaj Müzesi tarafından organize edilen sözde Mirmekiy Arkeolojik Keşif Gezi'nin başkanlığı görevini üstlenerek Ukrayna’dan hiçbir izin almadan Kırım’ın Kerç kentindeki Antik Mirmekiy Kenti’nde yasa dışı kazı çalışmaları yürütüyor.
Ukrayna mevzuatına göre izinsiz kültürel miras tahribi 2 ile 5 yıl hapis cezası gerektiriyor. Ukrayna Güvenlik Servisi (SBU), yapılan uzman incelemelerde Rus ekiplerin ilgili arkeolojik alana 200 milyon Ukrayna grivnasını aşan zarar verdiğini belirlediklerini duyurdu.
UKRAYNA'YA İADESİ MAHKEMEDE GÖRÜLMEYE BAŞLADI
Butyagin’in Ukrayna’ya iadesine ilişkin dava Varşova’daki mahkemede 15 Ocak’ta görüldü. Slawa TV’nin aktardığına göre mahkeme, Butyagin’in savunmasının hâkimin taraflı olabileceği gerekçesiyle yaptığı itiraz üzerine duruşmayı erteledi. Savunma, söz konusu hâkimin daha önce bir Ukrayna vatandaşının Almanya’ya iadesini reddetmiş olmasını gerekçe gösterdi. Mahkeme sırasında Butyagin Kırım’da 25 yılı aşkın süredir, Rusya’nın yarımadayı işgalinden sonra da dâhil olmak üzere kazılar yaptığını kabul etmişti.
