Millî Dombra Günü'nde Semih İpek QHA'ya anlattı: Dombra, Türk dünyasının ortak ruhudur!
Fatma Nur Sarıcaoğlu
QHA/Ankara
Kazakistan'da 2018 yılından bu yana temmuz ayının ilk pazar günü kutlanan Millî Dombra Günü kapsamında, halk ozanı ve dombra sanatçısı Semih İpek, Kırım Haber Ajansına (QHA) özel açıklamalarda bulundu. Dombranın Türk dünyasındaki tarihî serüvenini ve kültürel önemini anlatan İpek, asırlardır kuşaktan kuşağa aktarılan bu geleneğin yalnızca bir müzik mirası değil, aynı zamanda Türk milletinin ortak ruhunu yansıtan önemli bir kültürel değer olduğunu vurguladı.
Dombra ile tanışma hikâyesini anlatan Semih İpek, bu yolculuğun kendisi için yalnızca müzikal değil, aynı zamanda manevi bir anlam taşıdığını söyledi. Erzurum doğumlu olduğunu ve büyüdüğü çevrede dombra geleneğinin bulunmadığını belirten İpek, yıllarca enstrüman hakkında araştırmalar yaptığını ancak herhangi bir müzik eğitimi almadığını ifade etti. Bir arkadaşının hediye ettiği dombranın uzun süre evinin duvarında asılı kaldığını anlatan İpek, "Ne kadar denediysem de çalamıyordum. İnsan bilmediği bir şeyi yapamıyor." dedi.
“BEN DOMBRAYI SEÇMEDİM, DOMBRA BENİ SEÇTİ”
Hayatını değiştiren olayın gördüğü bir rüya olduğunu dile getiren İpek, rüyasında odasının duvarının açıldığını ve uçsuz bucaksız Kazak bozkırlarının önünde belirdiğini anlattı. Bozkırdan gelen yaşlı bir ozanın kendisine dombra uzatarak "Al balam, çal." dediğini aktaran İpek, uyandıktan sonra enstrümanı çalabildiğini fark ettiğini söyledi.
Yaşadığı deneyimi hâlâ büyük bir heyecanla hatırladığını belirten İpek, "Ondan önce dombrayı akort etmeyi bile bilmiyordum. Hatta lisede müzik dersindeki notum birdi. Müziğe dair hiçbir eğitimim yoktu. Ama o rüyadan sonra çalabileceğimi anladım." ifadelerini kullandı.
Yaşadığının Türk kültüründe "rüya motifi" deneyimi ile örtüştüğünü ifade eden İpek, bu tür manevi tecrübelerin tarih boyunca şamanlar, ozanlar ve âşıklar arasında görüldüğünü belirtti. Günümüzde dombra ya da kopuz icrasına rüya motifiyle başlayan kişilerin sayısının oldukça az olduğuna dikkat çeken İpek, kendisiyle benzer deneyimler yaşayan sanatçılarla da karşılaştığını söyledi.
İsim vermek istemediğini belirttiği iki genç müzisyenin de rüyalarında benzer deneyimler yaşadıktan sonra geleneksel Türk çalgılarıyla ilgilenmeye başladığını anlatan İpek, bunlardan birinin Altay Türklerinin iki telli çalgısı olan topşur, diğerinin ise dombra icra ettiğini ifade etti. İpek, her iki sanatçının da enstrümanlarını çalmaya başlamadan önce rüyalarında benzer manevi tecrübeler yaşadıklarını dile getirdi.
Bu durumun Türk halk kültüründe yabancı olmadığını vurgulayan İpek, özellikle âşık edebiyatında ve tasavvuf geleneğinde ilhamın rüyalar yoluyla geldiğine dair pek çok anlatının bulunduğunu söyledi. Erzurumlu Âşık Sümmani ve Âşık Şenlik'in yanı sıra Türkmen edebiyatının büyük isimlerinden Mahdumkulu'nun hayat hikâyelerinde de "bade içme" olarak bilinen manevi ilham motifinin önemli bir yer tuttuğunu hatırlatan İpek, bu anlatıların Türk dünyasının ortak kültürel mirasının bir parçası olduğunu ifade etti.
Dombra ile kurduğu bağı yalnızca müzikal bir tercih olarak görmediğini belirten İpek, yaşadığı süreci ilahi bir nasip olarak değerlendirdiğini söyledi. "Eğer Tanrı beni böyle bir şey için seçtiyse kendisine sonsuz şükrediyorum." diyen İpek, çevresinden sık sık "Bu kadar enstrüman varken neden dombra?" sorusunu duyduğunu belirterek, bu soruya verdiği cevabı şu sözlerle dile getirdi:
Ben dombrayı seçmedim. Dombra beni seçti.
“DOMBRA BENİM YÜREĞİMİN SESİ"
Dombranın yalnızca bir müzik aleti değil, aynı zamanda bir anlatım ve iletişim aracı olduğunu vurgulayan Semih İpek, bu kadim sazın Türk kültüründe kutsal kabul edildiğini söyledi. Kendisini en iyi dombra aracılığıyla ifade edebildiğini belirten İpek, "Dombra, benim yüreğimin sesi." dedi.
Türk kültüründe sazın sıradan bir enstrüman olarak görülmediğini ifade eden İpek, eski kaynaklarda saz için "telli Kur'an" benzetmesinin kullanıldığını hatırlattı. Büyüklerinden sazın hiçbir zaman yere bırakılmaması gerektiğini öğrendiğini belirten İpek, sazın öpülerek başa konulduğunu ve daima saygıyla muhafaza edildiğini anlattı.
Dombranın manevi yönünü anlatırken dinî bir benzetmeye başvuran İpek, Kur'an okumanın Müslümanlar için Allah ile konuşmak anlamına geldiğini belirterek, aynı anlayışın Türk kültüründe saz için de geçerli olduğunu ifade etti. Dombranın Kazak halkının kültürel hafızasını taşıyan kutsal bir saz olduğunu söyleyen İpek, bu yönüyle ilahi ilhamın da bir vasıtası olarak görüldüğünü dile getirdi.
Saz kelimesinin anlamına da değinen İpek, Azerbaycan Türkçesinde "saz" sözcüğünün yalnızca müzik aleti anlamına gelmediğini, aynı zamanda "iyi", "düzenli", "uyumlu" ve "yerinde" anlamlarında da kullanıldığını söyledi. Azerbaycan'da günlük hayatta kullanılan "Keyfin saz mı?" ifadesinin de kişinin hâlinin ve düzeninin yerinde olup olmadığını sormak amacıyla kullanıldığını belirten İpek, bunun sazın Türk kültüründeki derin sembolik anlamını gösterdiğini kaydetti.
KÜYLER, YAŞANMIŞ ACILARIN EZGİYE DÖNÜŞMÜŞ HÂLİ
Kazak müziğinin temel unsurlarından biri olan "küy" geleneğine de değinen İpek, küylerin yalnızca melodiden ibaret olmadığını, her birinin gerçek hayat hikâyelerinden ve derin duygulardan doğduğunu söyledi.
Yakın zamanda Kazakistan'ın önemli dombra ustalarından Bilal Iskakoğlu ile yaptığı sohbeti aktaran İpek, Kazak Türkçesinde "küy" kelimesinin kökeninin "küymek" yani "yanmak" fiiline dayandığını ifade etti. "Hoca Ahmet Yesevi'nin 'Hamdım, piştim, yandım.' anlayışını hatırlayın." diyen İpek, insanın içinde taşıdığı acının ve yanmışlığın dombra aracılığıyla dile geldiğini belirtti.
Bu geleneğin en etkileyici örneklerinden birinin Kazak besteci Tölegen Mombekov'un "Saltanat" adlı küyü olduğunu anlatan İpek, sanatçının eşini kaybettikten sonra dört kızıyla yalnız kaldığını, küçük kızı Saltanat'ın annesinin yokluğuna duyduğu özlem üzerine yaşadığı derin acıyı dombra ile dile getirdiğini söyledi.
İpek, Mombekov'un gözyaşlarını içine akıtarak evden çıktığını ve tek seferde "Saltanat" eserini bestelediğini belirterek, bu tür eserlerin hesaplanarak değil, ilhamla ortaya çıktığını ifade etti.
Benzer bir örneğin ünlü Kazak Türkü dombra sanatçısı Saken Turysbekov'un "Könül Tolkun" adlı eserinde görüldüğünü söyleyen İpek, sanatçının trafik kazasında hayatını kaybeden kızının ardından bu eseri bestelediğini anlattı.
İpek, "Yağmur damlalarının devrilen aracın camına vururken oluşturduğu dalgaları izleyen Turysbekov, bu görüntüden etkilenerek 'Könül Tolkun' yani 'Gönül Dalgası' eserini ortaya çıkardı." diyerek küylerin, yaşanmış acıların müziğe dönüşmüş hâli olduğunu ifade etti.
Türk ozanlık geleneğinin Batı müziğindeki şarkıcılık anlayışından farklı olduğuna dikkat çeken İpek, hakiki ozanın yalnızca söz söyleyen kişi olmadığını vurguladı. "Ozan boş söz söylemez. Söylediği her sözün ilhamla geldiğine inanılır. Bu ilham, pirler vasıtasıyla gönülden gönüle aktarılır." diyen İpek, dombra geleneğinin de yüzyıllardır bu anlayışla yaşatıldığını söyledi.
"ÖNCE GÖNÜL SAZINI AKORT ETMEK GEREKİR"
Dombra geleneğinin gelecek kuşaklara aktarılmasının önemine değinen Semih İpek, bugün Türkistan coğrafyasında çok sayıda dombra icracısının yetiştiğini ancak bu kültürün yalnızca teknik eğitimle sürdürülemeyeceğini söyledi.
Kendisinin de birçok öğrenci yetiştirdiğini belirten İpek, buna rağmen kendisini "üstat" olarak görmediğini ifade etti. Sanatta öğrenme sürecinin hiçbir zaman sona ermediğini vurgulayan İpek, "Bu gibi konularda 'oldum' demek, 'öldüm' demekle eş değerdir. 'Ben öğrendim, yapacağımı yaptım.' dediğiniz an gelişiminiz durur." diye konuştu.
Dombra çaldığını ancak kendisini yalnızca Türk müziğine, Türk ozanlık geleneğine ve dombra kültürüne gönül vermiş biri olarak tanımladığını söyleyen İpek, modern dünyanın ustalık anlayışı ile geleneksel yaklaşım arasında önemli farklar bulunduğunu dile getirdi.
Bir enstrümanı binlerce saat çalmanın teknik anlamda ustalık kazandırabileceğini ifade eden İpek, bunun tek başına yeterli olmadığını belirtti. "Dombrayı çalmadan önce gönül sazını akort etmek gerekir." diyen İpek, müziğin yalnızca teknik beceriden ibaret olmadığını şu sözlerle anlattı:
Bugün sosyal medyada ya da dijital platformlarda parmakları adeta makine gibi çalışan çok başarılı icracılar görebiliyoruz. Teknik olarak kusursuz çalıyorlar ancak bazen duygu eksik kalıyor. Buna karşılık Muharrem Ertaş ya da Âşık Veysel gibi isimler belki nota bilmiyordu ama sazın tek bir teline dokunduklarında insanı asırlar öncesine götürebiliyorlardı.
Ozanlık geleneğinin özünde gönülden gönüle kurulan manevi bağın bulunduğunu belirten İpek, gerçek sanatın dinleyiciyi yalnızca melodilerle değil, hislerle de buluşturduğunu ifade etti.
"Bir tele dokunuş sizi Dede Korkut'a ulaştırabilir. Bir anda zamanı ve mekânı aşarsınız. İşte ozanlık budur." diyen İpek, dombra geleneğinin de yüzyıllardır bu manevi anlayış sayesinde yaşamaya devam ettiğini söyledi.
"DOMBRA, BÜTÜN TELLİ ÇALGILARIN ATASIDIR"
Dombranın tarihine ilişkin değerlendirmelerde de bulunan Semih İpek, bu sazın insanlık tarihindeki en eski telli çalgılardan biri olduğunu ve birçok enstrümanın kökeninde yer aldığını söyledi. Eskiden telli çalgıların kökeninin Sümerlere ait pantur enstrümanına dayandırıldığını belirten İpek, Kazakistan'da bulunan yeni arkeolojik buluntuların bu görüşün yeniden değerlendirilmesine neden olduğunu hatırlattı.
İpek, Kazakistan'ın Aktöbe bölgesinde keşfedilen ve yaklaşık 7 bin yıl öncesine tarihlendirilen kaya resimlerinde dombra çalan bir figürün tasvir edildiğini ifade ederek, bu bulgunun dombranın tarihinin düşünüldüğünden daha eskiye uzandığını gösterdiğini dile getirdi. Söz konusu petrogliflerde dombra çalan kişinin etrafında dans eden ya da trans hâlinde tasvir edilen figürlerin de bulunduğunu aktaran İpek, bu sahnenin Türklerin çok eski dönemlerde müzikle gerçekleştirdiği ritüelleri yansıttığını söyledi.
Bu veriler ışığında dombranın bütün telli çalgıların atası olduğunu düşündüğünü ifade eden İpek, "Bugün kullandığımız bağlama, ud ve gitar gibi telli enstrümanların kökeninde dombra geleneği bulunuyor." değerlendirmesinde bulundu.
DOMBRANIN DOĞUŞUNA İLİŞKİN EFSANELER ANLATILIYOR
Dombranın tarihsel geçmişinin yanı sıra Türk ve Kazak kültüründe anlatılan çeşitli efsanelerin de bulunduğunu belirten İpek, bu anlatıların sazın kültürel hafızadaki yerini göstermesi açısından önemli olduğunu söyledi.
İpek'in aktardığı ilk rivayete göre, Kazak halk inanışlarında yer alan Calamus adlı kötü ruhun iki çocuğu kaçırıp bir ağaca asmasının ardından çocuklarını arayan anne ve baba, rüzgârın ağaç kovuğuna ve çocukların kuruyan bağırsaklarına çarpmasıyla oluşan sesten etkilenerek ilk dombrayı yapar. İpek, eski dönemlerde dombra tellerinin koyun bağırsağından üretildiğini, bu nedenle efsanenin sazın yapısıyla ilişkilendirildiğini ifade etti. Ayrıca alt tele "mumluk", üst tele ise "zarlık" adı verildiğini ve bu isimlerin üzüntü ile ağıdı simgelediğini belirtti.
Semih İpek'in aktardığı ikinci rivayet ise bütün Türk ozanlarının piri kabul edilen Dede Korkut etrafında şekilleniyor. İpek, efsaneye göre Korkut Ata'nın Tanrı'ya yakarışlarını dile getirecek bir saz yapmak istediğini söyledi ve rivayeti şu şekilde anlattı:
İkinci versiyona göre Korkut Ata, bütün ozanların piri, hepimizin babasıdır. Dede Korkut, Tanrı'yla bu hâl üzerinden konuşabileceği bir saz yapmak ister. Bunun için ormanda dolaşır, uygun ağaçlara bakar ve nasıl bir saz yapabileceğini düşünür. Rivayete göre o sırada ormanda toplanmış şeytanları görür. Şeytanlar Korkut Ata'ya, 'Bu ormanda ne yapıyorsun?' diye sorar. Korkut Ata da düşlerinde gördüğü; teknesi, sapı ve telleri olan bir saz yapmak istediğini ancak bunu nasıl yapacağını bilmediğini söyler. Bunun üzerine şeytanlar ona kolaylık dileyerek oradan ayrılır. Korkut Ata da gidiyormuş gibi yapıp bir ağacın arkasına gizlenir ve şeytanların kendi aralarında yaptıkları konuşmayı dinler. Şeytanlardan biri, Korkut Ata'nın kopuz yapmak istediğini ancak hangi ağaçtan yapılacağını bilmediği için bunu başaramayacağını söyler. Bir diğeri burguların ide ağacından yapılması gerektiğini, bir başkası ise tellerin hastalıktan ölmüş bir kuzunun bağırsağından hazırlanması gerektiğini anlatır. Korkut Ata bütün bu bilgileri aklında tutar ve daha sonra bu şekilde kopuzu, yani dombra geleneğinin temelini oluşturan sazı yapar.
DOMBRANIN SES DELİĞİNİN OLUŞUMUNA DAİR EFSANE
Semih İpek, dombranın ortaya çıkışına ilişkin anlatılan üçüncü rivayetin ise Cengiz Han döneminde yaşayan büyük Türk ozanı Ketbuğa ile ilgili olduğunu söyledi.
İpek'in aktardığı rivayete göre olay, Altın Orda Devleti topraklarında geçiyor. Rivayete göre Cengiz Han'ın koyduğu yasalar gereği hükümdara kötü haber getiren kişinin kulağına ya da bazı anlatımlara göre boğazına eritilmiş kurşun dökülerek cezalandırılıyordu. İpek, bu tür cezalandırma yöntemlerinin tarihte örneklerinin bulunduğunu belirterek, Cengiz Han'ın Otrar'ı ele geçirdikten sonra vali İnalcık Hayr Han'ı da benzer şekilde cezalandırdığına dair rivayetlerin bulunduğunu ifade etti.
Efsaneye göre Cengiz Han'ın büyük oğlu Cuci, avlanmayı seven bir prensti. Bir gün yaban atı olarak bilinen "kulan" avına çıkan Cuci, okuyla yaraladığı kulanın peşine düşer. Yaralı hayvana yaklaşmaya çalıştığı sırada kulanın attığı çifte sonucu hayatını kaybeder.
Cengiz Han'ın oğlunun ölüm haberini hükümdara kimin götüreceği ise büyük bir sorun hâline gelir. Rivayetin bir anlatımına göre Ketbuğa bu görevi gönüllü olarak üstlenirken, başka bir anlatıma göre ise huzura zorla çıkarılır.
Ketbuğa, Cengiz Han'ın otağına vardığında tek kelime etmeden eline dombrasını alır ve bugün "Aksak Kulan" adıyla bilinen küyü çalmaya başlar. Sözsüz olarak icra edilen ezgiyi dinleyen Cengiz Han, müziğin anlattığı acıdan oğlunun öldüğünü anlar ve "Sen bana oğlumun öldüğünü söylüyorsun. Kötü haber getirenlerin boğazına kurşun döktüğümü bilmiyor musun?" diye sorar.
Bunun üzerine Ketbuğa, "Ben söylemedim Han'ım. Bunu siz söylediniz." diye karşılık verir. Cengiz Han bu kez, "Öyleyse bunu kim söyledi?" diye sorunca Ketbuğa, "Dombra söyledi." cevabını verir.
İpek, rivayete göre bunun üzerine Cengiz Han'ın öfkesini dombradan çıkardığını ve sazın tam ortasına eritilmiş kurşun döktürdüğünü anlattı. Dombranın gövdesindeki ses deliğinin de bu olayın hatırası olarak kaldığına inanıldığını belirten İpek, bu efsanenin Kazak halk kültüründe nesilden nesile aktarılan en bilinen anlatılardan biri olduğunu ifade etti.
Dombranın Türk dünyasının ortak kültürel mirasını temsil ettiğini vurgulayan Semih İpek, bu kadim sazın yalnızca bir müzik aleti olmadığını söyledi. Dombranın çanağında bütün Türk dünyasının sesini topladığını ifade eden İpek, "Dombra, iki telinin ahengiyle Batı Türk yurdu ile Doğu Türk yurdunu birbirine bağlayan, ortak kültürü ve ortak ruhu yaşatan kutsal bir sazdır." diyerek ifadelerini sonlandırdı.
