Bir önceki yazıda Türkiye’de Uygur diasporasının neden güçlü bir kamuoyu ve siyasal etki oluşturamadığını ele almıştık. Bu yazıda ise artık “neden” sorusunu geride bırakıp, daha zor ama daha gerekli bir soruya odaklanmak gerekiyor.

Türkiye’de Doğu Türkistan meselesi uzun süredir garip bir belirsizlik alanında duruyor. Ne açık bir ret söz konusu ne de güçlü ve tutarlı bir sahiplenme. Devlet söylemi temkinli, medya dili çekingen, siyasal partilerin ilgisi ise parçalı ve süreksiz. Buna karşın Türkiye, Doğu Türkistan dışındaki en büyük Uygur diasporalarından birine ev sahipliği yapıyor. Bu çelişki, artık bireysel aktivizm ya da anlık politik tercihlerle açıklanamayacak kadar yapısal bir nitelik taşıyor. Buna rağmen bu diaspora neden güçlü bir kamuoyu, kalıcı bir siyasal etki ve sürdürülebilir bir görünürlük üretemiyor?

Bu soru artık “Uygurlar neden yapamıyor?” sorusu değildir. Bu soru, Türkiye’de hangi davaların konuşulabilir, hangilerinin sessiz kalması gerektiği sorusudur.

Bu diaspora nasıl güçlenir? Bu sorumluluk kimin ve ya kimlerin omuzlarındadır?

Bu soruya cevap verebilmek için, yakından tanıma fırsatı bulduğum ve bu bağlamda Uygur diasporası ile sık sık karşılaştırdığım bir topluluğa bakmak yeterlidir: Kırım Tatar diasporası.

DİASPORA GÜCÜ ÜZERİNE KAVRAMSAL BİR ÇERÇEVE

Diaspora gücü çoğu zaman yanlış anlaşılan bir kavramdır. Güç, kalabalık mitingler düzenlemekle, sık sık basın açıklaması yapmakla ya da kriz anlarında sosyal medyada görünür olmakla sınırlı değildir. Aksine, etkili diaspora hareketleri çoğu zaman sessiz, sabırlı ve kurumsal bir şekilde ilerler.

Etkili bir diaspora; gündemlere tepki veren değil, gündemleri önceden kuran bir aktördür. Devletle açık bir çatışma dili kullanmadan, onu sürekli karar almaya zorlayan bir baskı alanı yaratır. Medyayı suçlamak yerine, medya kuruluşlarının görmezden gelmesini maliyetli hâle getirecek veri, tanıklık ve uzmanlık üretir. Siyasal partilere ise ahlaki nutuklar atmak yerine, onları kendi söylemleriyle çelişkiye düşüren somut hatırlatmalar yapar.

Bu tanım çerçevesinde bakıldığında, Türkiye’deki Uygur diasporasının temel sorununun “haklılık” değil, etki üretme kapasitesi olduğu görülür.

KARŞILAŞTIRMALI BİR PERSPEKTİF: KIRIM TATAR DİASPORASI NE YAPIYOR?

Şimdi gelelim Türkiye’de Kırım Tatar diasporasına. Kırım Tatar diasporası Türkiye'deki tüm iç sorunlarına ve bölünmelerine rağmen, uzun vadeli etki üretme konusunda öğretici bir örnek sunmaktadır. Bu etkinin kaynağı yalnızca tarihsel derinlik ya da nüfus büyüklüğü değildir. Asıl fark, meselenin Türkiye’nin millî çıkarlarıyla ilişkilendirilme biçiminde yatmaktadır. Kırım Tatar diasporası, Kırım meselesini yalnızca bir “mazlumiyet anlatısı” olarak sunmamış; Türkiye’nin Karadeniz politikası, Ukrayna’nın toprak bütünlüğü ve uluslararası hukuk ilkeleriyle ilişkilendirmiştir. Böylece devletin sessizliği ahlaki değil, stratejik bir çelişki olarak görünür hale gelmiştir.

Ayrıca Kırım Tatar diasporası, uluslararası örgütlerle temasını hiçbir zaman koparmamış; Dünya Kırım Tatar Kongresi gibi yapılar aracılığıyla Türkiye’de üretilen söylemi uluslararası platformlara taşımayı başarmıştır. Bu, Türkiye’deki mücadelenin “yerel bir hassasiyet” olmaktan çıkıp küresel bir bağlama oturmasını sağlamıştır.

İÇ BÖLÜNMELERE RAĞMEN SÜREKLİLİK

Elbette Kırım Tatar diasporası da problemsiz bir yapı değildir. Son yıllarda farklı siyasal eğilimler, dernekler arasında bölünmelere yol açmış; zaman zaman temsil krizleri yaşanmıştır. Ancak bu bölünmeler, temel hedeflerde mutlak bir kopuşa neden olmamıştır. En kritik anlarda -özellikle Kırım’ın statüsü söz konusu olduğunda- diaspora, asgari müştereklerde birleşmeyi başarabilmiştir.

Bu noktada belirleyici olan unsur, kişisel rekabetlerin davanın önüne geçmemesi ve kurumsal çerçevenin korunmasıdır. Kırım Tatar diasporası, iç tartışmalarını görünür kılmakla birlikte, dışarıya karşı ortak bir pozisyon üretme refleksini büyük ölçüde muhafaza etmiştir.

UYGUR DİASPORASI İÇİN NE SÖYLÜYOR?

Kırım Tatar diasporası, Uygur diasporasına şunu öğretmektedir: Etkili diaspora olmak için ne mutlak devlet desteği ne de sürekli medya ilgisi şarttır. Asıl belirleyici olan, meselenin Türkiye’nin kendi çıkarları, değerleri ve stratejik öncelikleriyle ilişkilendirilme biçimidir. Kırım Tatar diasporası, “biz mağduruz” demekle yetinmemiş; “bu mağduriyet Rusya'nın hangi iddialarıyla çelişiyor?” sorusunu sürekli gündemde tutmuştur. Bu sayede sessizlik, ahlaki bir tercih olmaktan çıkıp politik bir maliyete dönüşmüştür.

Doğu Türkistan meselesi ise Türkiye’de hala büyük ölçüde “uzak bir coğrafyada yaşanan insani dram” çerçevesinde ele alınmaktadır. Oysa bu mesele, Türkiye’nin Türk dünyası vizyonu, Çin’le kurduğu asimetrik ekonomik ilişki, ekonomik bağımlılık ve insan hakları söyleminin tutarlılığıyla doğrudan bağlantılıdır.

HAKLI ÖFKENİN SINIRLARI VE SİYASAL YORGUNLUK

Uygur diasporasının Türkiye’deki mücadelesi, büyük ölçüde travmatik deneyimlere ve derin bir adalet duygusuna dayanıyor. Aile üyelerinden haber alamayan, toplama kamplarına dair tanıklıkları doğrudan yaşayan ve Çin'in sınır aşan baskılarına maruz kalan bir topluluk için bu son derece anlaşılır bir durumdur. Ancak siyasal ve toplumsal etki, yalnızca duygusal yoğunluk üzerinden sürdürülemez. Sürekli kriz dili kullanan, her açıklamasını “acil ve ajıtasyon” vurgusuyla yapan hareketler, bir süre sonra kamuoyunda duyarsızlık üretir. Toplum, tekrar eden trajik anlatılar karşısında savunma mekanizması geliştirir. Bu durumda insanlar inkardan ziyade alışkanlığa başvurur. Acı sıradanlaştığında, sorumluluk da buharlaşır.

Türkiye kamuoyu bugün Doğu Türkistan konusunda artık “orada ne oluyor?” sorusunu değil, “bu meselenin benimle, bu ülkeyle ne ilgisi var?” sorusunu sormaktadır. Bu soruya ikna edici, çok katmanlı ve stratejik bir cevap üretilemediği sürece, en ağır insan hakları ihlalleri bile sınırlı bir yankı alanına hapsolur. Keza Uygur diasporasının içine hapsolduğu durumda bundan ibarettir.

KURUMSAL HAFIZA EKSİKLİĞİ VE KİŞİSELLEŞMİŞ YAPILAR

Türkiye’deki Uygur sivil toplum yapılarının önemli bir kısmı, güçlü bir kurumsal hafızadan yoksundur. Dernekler çoğu zaman belirli kişiler etrafında şekillenmekte, bu kişilerin görünürlüğü ile kurumların etkisi birbirine karışmaktadır. Yönetim kadrolarının değişmesiyle birlikte söylemin, önceliklerin ve hatta stratejik yönelimin de değişmesi, sürekliliği imkansız hale getirmektedir. Bu durum yalnızca Uygur diasporasına özgü değildir; ancak baskı altında yaşayan diasporalar için sonuçları çok daha yıkıcıdır. Kurumsal yapı zayıf olduğunda her kriz sıfırdan yaşanır ve her temas kişisel ilişkilerle sınırlı kalır.

Burada altı çizilmesi gereken temel ilke şudur: Buradaki sorun bireysel çaba eksikliği değildir. Aksine, Uygur diasporası büyük ölçüde cesur bireylerin omuzlarında ayakta durmaktadır. Ancak bu bireysel emeğin kurumsal yapılara dönüştürülememesi, mücadelenin kalıcılığını zayıflatmaktadır. Dava, bireysel görünürlükten daha büyük olmak zorundadır. Kurumsal akıl oluşmadığında, iyi niyetli çabalar bile uzun vadede etkisizleşir!

DEVLET, SESSİZLİK VE ''YÖNETİLEBİLİRLİK'' ARAYIŞI

Türkiye Cumhuriyeti devleti, Uygur diasporasına çoğu zaman bir “yönetilmesi gereken risk alanı” olarak yaklaşmaktadır. Bu yaklaşımın arkasında Çin ile süregelen ilişkiler, ekonomik kırılganlıklar ve benzeri ihtiyatlı refleksleri bulunmaktadır. Ancak bu tutum, uzun vadede hem diaspora üzerinde baskı yaratmakta hem de devletin manevra alanını daraltmaktadır. Bu durum pratikte şu şekilde görünür hale gelmektedir: Uygur diasporasının veya Doğu Türkistan meselesini gündeme getirmek isteyen yerli STK'ların düzenlemek istediği bazı basın açıklamaları ya da yürüyüşler “zamanlama” ve “güvenlik” gerekçeleriyle sınırlandırılmakta, STK temsilcileri resmi muhataplarla düzenli ve kurumsal diyalog kanalları kuramamaktadır. Buna karşılık, Kırım Tatar diasporası ya da Balkan kökenli topluluklar belirli platformlar üzerinden devletle temas halinde kalabilmektedir. Sorun açıkça destek vermek değil, düzenli temas kurmaktan dahi kaçınılmasıdır.

Bu yaklaşım paradoksal bir sonuç doğurmaktadır. Devlet, sessizlik yoluyla meseleyi “yönetilebilir” kılmaya çalışırken, diasporayı öngörülemez ve kırılgan bir alana itmektedir. Hukuki statüsü belirsiz, sürekli tedirginlik halinde yaşayan bir diaspora, ne kendini rahat ifade edebilmekte ne de kurumsal olarak gelişebilmektedir. Devlet açısından rasyonel olan, Uygur diasporasını bastırmak değil; onu kurumsal, şeffaf ve muhatap alınabilir bir aktöre dönüştürmektir. Düzenli istişare mekanizmaları, açık iletişim kanalları ve net hukuki çerçeveler hem devletin manevra alanını genişletir.

ALIŞILMIŞIN ÖTESİNDE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

Uzman tanıklık modelinin inşası şarttır. Uygur diasporasının tanıklığı çoğu zaman duygusal anlatılarla sınırlı kalmaktadır. Oysa ulusal ve uluslararası kamuoyu, tanıklığın uzmanlıkla birleştiği noktalarda ikna olur. Hukukçuların, iktisatçıların, uluslararası ilişkiler uzmanlarının sistematik raporlar üretmesi; bireysel acıların yapısal analizlere dönüştürülmesi gerekmektedir.

Mikro hedefleme ve çoklu dil stratejisi gereklidir. Uygur meselesi Türkiye’de tek bir ideolojik dile hapsedilmemelidir. Muhafazakar kesimler için ahlaki sorumluluk ve ümmet bilinci, milliyetçi kesimler için Türk dünyası ve tarihsel tutarlılık, sol ve liberal çevreler için ise toplama kampları ve temel hak ihlalleri üzerinden farklı anlatılar geliştirilmelidir. Aynı hakikat, farklı kapılardan anlatıldığında genişler.

Sessiz diplomasi ve arka kanal temasları elzemdir. Her mücadele kamusal alanda verilmez. Emekli diplomatlar, eski bürokratlar ve akademisyenlerden oluşan gayriresmi temas ağları, devletin reflekslerini yumuşatabilir. Bu tür “sessiz diplomasi” girişimleri, sokak protestolarından çok daha kalıcı sonuçlar doğurabilir.

Kültürel alanın stratejik kullanımı önemlidir. Siyasetin konuşamadığı yerde kültür konuşur. Romanlar, belgeseller, tiyatro oyunları ve diziler aracılığıyla Uygur meselesinin toplumsal hafızaya sızması mümkündür. Bir televizyon dizisinde yan bir karakter olarak yer alan Uygur bir figür, onlarca basın açıklamasından daha etkili olabilir.

GÜÇSÜZLÜK DEĞİL, BASTIRILMIŞ POTANSİYEL

Toparlarsak Türkiye’de Uygur diasporası güçsüz değildir. Asıl sorun, bu gücün dağınık, bastırılmış ve stratejisiz olmasıdır. Doğru kurumsal yapı, doğru dil ve uzun vadeli bir perspektifle bu tablo değiştirilebilir. Ancak bu sorumluluğun yalnızca Uygur diasporasına yüklenmesi ne adildir ne de gerçekçidir. Zira Türkiye’nin Doğu Türkistan meselesine yaklaşımı, diasporanın hem söylemini hem de sınırlarını belirleyen temel etkendir.

Son tahlilde mesele şudur: Türkiye’nin çıkar hesapları arasında sıkışan ve çoğu zaman yalnızca sığınma hakkı üzerinden varlık mücadelesi veren Uygurlar açısından, birlik içinde hareket etmek hayati bir zorunluluktur. Ancak bu birlik, duygusal reflekslerle değil; ortak hedefler, kurumsal yapı ve uzun vadeli bir diaspora stratejisiyle anlam kazanabilir.

Bu çerçevede Türkiye’nin de yerine getirmesi gereken sorumluluklar bulunmaktadır. Ankara’nın Doğu Türkistan meselesini yalnızca ikili ilişkilerin hassas bir başlığı olarak değil; insan hakları, hukukun üstünlüğü ve tarihsel sorumluluklar bağlamında ele alması gerekmektedir. Sığınma hakkı başta olmak üzere, Uygurların hukuki güvenliğini teminat altına alan, sivil toplum ve diaspora faaliyetlerini kolaylaştıran ve bu meseleyi tutarlı bir devlet politikası haline getiren bir yaklaşım, diasporanın da daha sağlıklı ve etkili biçimde örgütlenmesini mümkün kılacaktır.