Kazak milli önderi Ahmet Baytursun’un şehadet yıl dönümü

Kazak milli önderlerinden, Alaş Orda liderlerinden, bilim adamı Ahmet Baytursun şehadetinin 85’inci yıl dönümünde anılıyor.

Ahmet Baytursun 5 Eylül 1872’de Torgay bölgesinde (bugünkü Kostanay bölgesi) doğdu. 20. yüzyılın başlarındaki Kazak halkının ulusal kurtuluş hareketinin liderlerinden biri olan Baytursun, Kazak dil bilim ve edebiyat çalışmalarının kurucusudur. Yenilikçi ve reformcu bir figür olarak hafızalardaki yerini koruyan, Rus despotizm ve iktidar politikasını eleştiren Baytursun’un “Kazak Anahtar Şairi” adlı makalesi, Kazak ulusal edebiyat çalışmaları alanındaki ilk araştırma makalelerinden biridir.

AHMET BAYTURSUN KİMDİR?

Ahmet Baytursun dönemin 1. Genel Kazak Kongresinde başkan yardımcılığını üstlendi. Ardından Alaş partisinin kurulmasında ve programının hazırlanmasında da görev aldı. 1917 Ekim ihtilalinden sonra kurulan Alaş Orda hükumetinde Milli Eğitim Bakanlığı yaptı. İlk ve ortaokullarında okutulacak kitapların hazırlanması görevini de üstlendi.

Kazakistan’ı yöneten askeri devrim komitesinin bir üyesi olarak Lenin’le yüz yüze görüşen Baytursun, 1922-1925 yılları arasında Kazakistan eğitim komiserliği bünyesindeki ilmi-edebi komisyonun başkanlığını ve Kazak Araştırma Vakfının başkanlığını yürüttü.

Baytursun 1926-1928 yılları arasında Taşkent’teki Kazak pedagoji Enstitüsünde, 1929 yılında ise Almatı Kazak Memleket Üniversitesinde ders verdi.

1929 yılında milliyetçilik suçuyla tutuklandı ve rektörün emri ile işinden atıldı. Bunun sebebi, kolhozlaştırma sebebiyle Kazakistan’daki göçebe Kazakların mallarının ellerinden alınmasına açıkça muhalefet etmesiydi. Tutuklandıktan sonra kendisi Arhangelsk vilayetine, eşi Batı Sibirya’ya, kızı ise Tomsk vilayetine sürüldü. Maksim Gorki’nin eşi Peşkova’nın çabalarıyla 1934 yılında Almata’ya dönmelerinden sonra Baytursun, mesleğiyle ilgili hiçbir işe kabul edilmedi.

Bir doktorun yanında çalışarak ailesini geçindirmeye uğraştı. 1937 yılında tekrar tutuklandı ve 8 Aralık 1937’de kurşuna dizilerek idam edildi. Baytursun’un mezarının nerede olduğu bilinmiyor.

KAZAK MİLLİ HAREKETİ “ALAŞ ORDA”

Alaş Orda, 1917 Sovyet Rus Devrimi’ni takip eden günlerde çekirdek kadrosunu Kazak gazetesi etrafında toplanan Kazakistanlı aydınlarının oluşturduğu milli bir hareket ve bu hareketin kurduğu milli muhtar bir hükûmet olarak tarihe geçti.

Alaş hareketi, Alihan Bökeyhan(ov), Ahmet Baytursun(ov), Mustafa Çokay, Miryakup Dulat(ov), Magcan Cumabay gibi pek çok ismin etrafında toplandığı ve Şubat 1917 Rus Devrimi’ni müteakip Kazakların yaşadıkları bölgelerde teşkilatlandığı bir oluşumdu. Devrim sonrası, I. Genel Kazak Kurultayı, toplanmış ve burada alınan kararla Alaş Partisi kurulmuştu.

Çok kısa bir süre sonra Alaş Partisi ikinci kurultayını organize etti ve buradan Alaş Orda Muhtar Hükumeti ilan edildi.

Bişkek merkezli Kuzey Kırgızistan’da da teşkilatlanan ve Başkurt Milli Hareketiyle yakın ilişki içerisinde bulunan Alaş Orda, 1917 Ekim Devrimi’yle başlayan Rus İç Savaşı’nda Kızılların (Bolşevik Sovyetler) iç savaşı kazanması üzerine başarısız olsa da, Kazak Alaş Orda üyeleri Türk dünyası fikri etrafında toplanmış ve bunun için mücadele etmişti.