Türkolog Bekir Sıtkı Çobanzade’nin 89. şehadet yıl dönümü

Kırım’ın Karasubazar kasabasına bağlı Argın köyünde 15 Mayıs 1893’te dünyaya gelen Bekir Sıtkı Çobanzade, çocukluğundan itibaren sergilediği yüksek öğrenme azmi ve keskin zekasıyla Türkoloji tarihine adını altın harflerle yazdırdı. İstanbul’daki Galatasaray Mekteb-i Sultanisinden Odesa’ya (Hocabey), ardından Budapeşte’ye uzanan ilim yolculuğunda Çobanzade, Doğu dilleri ve Türk lehçeleri üzerine bilimsel çığır açan çalışmalara imza attı.

İstanbul’daki Galatasaray Mekteb-i Sultanisinde eğitimini tamamlayan Çobanzade, daha sonra Odesa’da öğrenim gördü. 1916’da gittiği Budapeşte’de Doğu dilleri üzerine çalışmalar yürüttü ve Kıpçak Türkçesinin tarihî kaynakları arasında bulunan Codex Cumanicus üzerinde araştırmalar yaptı. 1920’de doktora derecesini aldıktan sonra Kırım’a dönen Çobanzade, bilimsel çalışmalarını Türk dillerinin tarihî ve yapısal özellikleri üzerine yoğunlaştırdı.

TÜRK DİLLERİNİN ORTAK MİRASINA BİLİMSEL KATKI

Çobanzade’nin çalışmaları yalnızca Kırım Tatarcayla sınırlı kalmadı. Azerbaycan Türkçesi başta olmak üzere çeşitli Türk lehçelerinin dil yapısı, yazım kuralları, alfabeleri ve bilimsel terminolojisi üzerine araştırmalar gerçekleştirdi. Üniversitelerde akademik görevler üstlendi, dil biliminin farklı alanlarında dersler verdi ve bilimsel eserler kaleme aldı.

1926’da Bakü’de düzenlenen Birinci Türkoloji Kongresi’nin kurucusu olan Çobanzade, Türk lehçeleri arasındaki ilişkiler ve Türk dillerinde bilimsel terminolojinin oluşturulması üzerine bildiriler sundu. Kongrede ortaya koyduğu görüşler, Türk dillerinin bilimsel yöntemlerle incelenmesi ve ortak meselelerinin ele alınması bakımından önem taşıdı.

Çok sayıda dil bilen Çobanzade, bilimsel çalışmalarının yanı sıra şiir ve edebiyatla da ilgilendi. Şiirlerinde vatan, halkın yaşamı, toplumsal sorunlar ve millî kimlik gibi temalara yer verdi. Böylece dil araştırmalarını edebî üretimiyle bir araya getiren çok yönlü bir aydın olarak tanındı.

BÜYÜK TASFİYENİN KURBANLARINDAN BİRİ OLDU

Çobanzade’nin akademik çalışmaları ve fikirleri, Sovyetler Birliği’nde 1930’lu yıllarda yoğunlaşan siyasi baskılar döneminde hedef hâline gelmesine engel olmadı. Türk halklarının dilleri ve kültürleri üzerine çalışan çok sayıda aydın gibi o da milliyetçilik ve Pantürkizm suçlamalarıyla karşı karşıya kaldı.

1937’de tutuklanan Çobanzade, uzun sorgulamaların ardından ölüm cezasına çarptırıldı. 13 Ekim 1937’de Azerbaycan’da kurşuna dizilerek idam edildi. Sovyetler Birliği'nin eli kanlı lideri Josef Stalin dönemindeki siyasi tasfiyelerin kurbanlarından biri olan Çobanzade’nin ölümü, Türkoloji dünyası açısından önemli bir bilim insanının kaybı oldu.

ESERLERİYLE YAŞAMAYA DEVAM EDİYOR

Bekir Sıtkı Çobanzade’nin hayatı, bilimsel üretiminin yanı sıra yaşadığı dönemin siyasi baskılarını ve bu baskıların Türk halklarının aydınları üzerindeki etkisini de yansıtıyor. Onun Türk lehçelerinin araştırılmasına, Kırım Tatarcanın incelenmesine ve bilimsel terminolojinin geliştirilmesine yönelik çalışmaları, bugün de dil ve edebiyat araştırmaları açısından önemini koruyor.

Aradan geçen 89 yıla rağmen Çobanzade’nin adı, Kırım Tatar ve bir çok Türk halklarının dillerini, edebiyatını ve kültürel mirasını yaşatma çabasının önemli simalarından biri olarak anılmayı sürdürüyor.