Özbekistan'da Çin destekli kazılar: İpek Yolu mirası mı, tarihsel alan paylaşımı mı?

Özbekistan ve Çinli arkeologların yürüttüğü ortak çalışmalar neticesinde, antik Kuva kentinde milattan önce 3. yüzyıldan milattan sonra 10. yüzyıla kadar uzanan bir döneme ait şehir surları gün yüzüne çıkarıldı. Fergana Vadisi’nde yer alan bu antik yerleşimin, tarihi İpek Yolu üzerinde stratejik bir merkez olduğu bilinirken, yürütülen kazıların Çin’in bölgedeki tarihsel nüfuzunu bilimsel verilerle destekleme çabası olup olmadığı sorusu akıllara geliyor. Yaklaşık 110 bin metrekarelik sahada devam eden çalışmalarda, kentin savunma hatlarının yüzyıllar boyunca geçirdiği yapısal değişimler ve mimari evrimi mercek altına alınıyor.

ÇİN'İN FERGANA VADİSİ'NDEKİ "TARİHSEL BAĞ" ARAYIŞI

Çin'in resmî haber ajansı Xinhua Tongxunshe tarafından gündeme getirilen habere göre, kazı sahasının tarihsel arka planı, Çinli uzmanlar tarafından iki bin yıl öncesine, Han Hanedanlığı dönemine dayandırılıyor. MÖ 2. yüzyılın sonlarında Çin dışındaki dünyaya imparatorluk elçisi olarak hizmet eden Çinli diplomat Zhang Qian'ın kayıtlarında geçen antik "Dayuan" devletinin bir parçası olduğu iddia edilen Kuva alanı, 2023 yılından bu yana Luoyang Arkeoloji Enstitüsü ile Fergana Devlet Üniversitesinin ortak gözetiminde kazılıyor. Ancak Çinli heyetin, bölgedeki saray kalıntıları, şehir kapıları ve atölyeler üzerindeki çalışmalarında, özellikle "Çin etkisi" ve "tarihsel bağ" unsurlarının altını çizmesi, kültürel diplomasinin akademik saha üzerindeki etkisini tartışmaya açıyor. 2025 yılı boyunca kuzey kapısı ve savunma hendeği üzerine yoğunlaşan ekip, kentin yerleşim düzenini Çin merkezli tarih projeksiyonlarıyla uyumlu hale getirmeye çalışıyor.

Kazı sorumlusu Liu Bin, kentin surlarının kerpiç ve çamur tuğla kullanılarak defalarca tadilattan geçirilmesini kentin "bitmek bilmeyen canlılığı" olarak yorumluyor. Yapılan incelemeler, surların bin 300 yıl boyunca kesintisiz bir işlev gördüğünü kanıtlarken; Çinli uzmanlar, inşa tekniklerindeki değişimin farklı dönemlerdeki kültürel etkileri anlamak için kilit öneme sahip olduğunu savunuyor. Ancak bu tür çok uluslu projelerde, Türkistan mimarisinin özgünlüğünden ziyade, Çin’in tarihî İpek Yolu anlatısına ne kadar hizmet ettiği konusu bağımsız tarihçiler tarafından dikkatle takip ediliyor.

SARAY BÖLGESİNDE YENİ HEDEFLER VE PLANLANAN KAZILAR

Saray kompleksinin doğu kanadında yürütülen son araştırmalarda, temel hendekleri ve çevre kanalları gibi stratejik unsurlar tespit edildi. Bu bulguların kentin genel yerleşim planını ortaya çıkaracağı belirtilse de, Çinli ekibin bu yıl saray alanında gerçekleştirmeyi planladığı sistemli kazılarla hangi fonksiyonel bölgeleri ön plana çıkaracağı merak konusu olmaya devam ediyor. Antik kentin tam yerleşim düzeni netleştirilmeye çalışılırken, Fergana Vadisi'nin bu tarihî hazinesinin gerçek anlamda Özbek kültürel mirası olarak mı yoksa Çin’in bölgesel genişleme stratejisinin bir kültürel bileşeni olarak mı sunulacağı, önümüzdeki kazı raporlarıyla daha net görülecek.