Kazak millî edebiyatının büyük şairi Magcan Cumabay, 88 yıl önce vefat etti

Kazak millî edebiyatına eserleriyle iz bırakmış Mağcan Cumabay, vefatının 88. yılında saygıyla anılıyor.

“ÜNLÜ OZAN, SÖZÜ ALTIN HAKÎM ABAY’A”

5 Haziran 1893 tarihinde Kuzey Kazakistan vilâyetinde, bugün adını taşıyan Mağcan Cumabay ilçesine bağlı olan Sasıkköl’de doğdu. Eğitimli bir aileye mensup olan Cumabay’ın babası Beken, ticaretle ilgileniyordu ve varlıklı biriydi. Babasının Taşkent ve Kazan kentlerinden getirtmiş olduğu kitap ve dergiler, Cumabay ve kardeşlerinin bilgi birikiminde ve iyi yetişmelerinde önemli rol oynadı.

Cumabay, ilk öğrenimini köyünde tamamladı ve 1905-1910 yılları arasında Muhammedcan Begişev’in idaresinde bulunan, Kızılyar kentindeki Çala Kazak Medresesine devam etti. Büyük Türk düşünürü Kırım Tatar aydını, düşünür, yazar ve Tercüman Gazetesi'nin kurucusu İsmail Bey Gaspıralı’nın usûl-i cedîd eğitim modelini temel alan bu medresede, Doğu ve Batı edebiyatlarının örneklerine aşina oldu.

Henüz genç bir öğrenciyken “Abay Kunanbayulı’nın Ölenleri” adlı kitabından şiirlerini okudu ve bu heyecanla yazdığı “Ünlü ozan, sözü altın hakîm Abay’a” adlı şiiriyle, edebiyat dünyasına ilk adımını attı.

İLK KİTABI “ŞOLPAN”, ALİMCAN İBRAHİMOV’UN YARDIMIYLA ÇIKTI

Öğrenimine 1910-1913 yılları arasında Rusya Müslümanlarının önemli merkezlerinden olan Ufa’daki Galiye (Aliye) Medresesi’nde devam etti. Bu medresede ise kısa süre içinde hocası Alimcan (Galimcan) İbrahimov’un dikkatini çekti. İlk kitabı olan “Şolpan”, onun yardımıyla 1912 yılında Kazan’da basıldı.

1913-1916 yılları arasında hem edebiyat çalışmalarını sürdürdü hem de Omsk Öğretmen Okuluna devam etti. Kazak halkının özellikle eğitim sorunlarına çözüm bulmak amacıyla oluşturulan “Birlik” hareketinde etkin rol aldı. Kazak halkını daha çağdaş, daha müreffeh ve huzurlu bir hayata kavuşturmayı hedefleyen “Alaş Hareketi”ne de katıldı. Çevresinde toplandıkları Ahmed Baytursunov’un “Kazak” gazetesinde 1913-1918 yılları arasında şiirlerinin yayımlanmasıyla başlayan ilişkileri ise kuvvetlendi.

Rusya’da 1917 yılında meydana gelen Bolşevik İhtilali sırasında özerk bir Kazak hükûmetinin kurulması çalışmalarında ve Akmola ili kurultayını düzenleme kurulunda yer aldı. Rusya Kurucu Meclisinde Kazakları temsil etti. Alaş Partisi Akmola İl Komitesi Üyesi oldu. Daha sonra II. Umumi Kazak Kurultayı'nda bulundu ve Eğitim Komisyonuna başkanlık etti.

SOVYET YÖNETİMİ TARAFINDAN ŞEHİT EDİLDİ!

"Alaş Hareketi"nin başarısızlığa uğramasından sonra da 1919-1923 yılları arasında yayın faaliyetlerine ağırlık verdi. Akmola’da çıkan "Bostandık Tuvı" gazetesinde, "Şolpan" ve "Sana" dergilerinde, daha sonra da "Ak Jol" gazetesinde çalıştı. Bu yıllarda destan şeklinde yazdığı “Batır Bayan” adlı şiiri yayımlandı. 1925 yılında "Enbekşi Kazak" gazetesinde, yeni Sovyet yönetimi tarafından eserlerinin komünist ideolojisine ters düştüğü iddia edildi ve hakkında büyük bir kampanya başlatıldı.

Sovyet yönetimi aleyhinde açıktan herhangi bir şey söylememiş de olsa rejimi destekleyen yazılar yazmadığı gerekçesiyle suçlanmıştı. Moskova’dan döndükten sonra 1927-1929 yılları arasında Burabay ve Kızılyar’da öğretmenlik yaptı. "Alka" adlı Sovyet karşıtı gizli bir örgüt kurduğu iddiasıyla 1929 yılında tutuklandı ve on yıl sürgün cezasına çarptırıldı. 1936 yılında serbest bırakılan Cumabay, Kızılyar’da öğretmenliğe başladı ancak İl Eğitim Müdürü’nün şikâyeti üzerine siyasî sebeplerle işine son verildi ve 1937 yılında Almatı’ya geldi. Çeviri işleriyle geçimini sağlamaya çalışan Cumabay, kısa süre içinde Jozef Stalin’in “büyük terör” politikasındaki aydın katliamı sırasında pantürkizm ve halk düşmanlığıyla suçlanarak tutuklandı ve 19 Mart 1938 tarihinde şehit edildi.