Rus işgaline karşı mücadele eden Türkistan'ın sembol ismi: Dağların Kraliçesi Kurmancan Datka

Türkistan coğrafyasına mal olmuş bir etkisi olan Kurmancan Datka, 1811 yılında Kırgızistan’ın ikinci büyük şehri Oş’ta dünyaya geldi. Türk tarihinde “Datka” yani “General” ünvanı alan ilk kadın oldu. Hokand Hanlığı’nın üst düzey görevlilerinden Alimbek Datka ile evlenmesinin ardından Hokand Hanlığı’nda ve Kırgız halkının siyasetinde etkin bir konuma yükseldi. Alimbek Datka’nın öldürülmesinden sonra ise Güney Kırgızistan’daki Kırgızların liderliğini yaptı.

Timur Devleti'nin dağılması ile birlikte Türkistan'ın siyasi birlikten yoksun hanlıkları Rusya’nın dikkatini çekti ve 1853 Kırım Harbi sonrası Rusya yönünü bölgeye çevirdi. Rusya’nın hanlıkları sömürmek maksatlı işgaline karşı hanlıkların bir araya gelerek hareket etmemesi Rus işgaline boyun eğmeleri sonucunu doğurdu. Ruslar önce Hokand Hanlığı sınırları içinde bulunan Akmescid’i ele geçirdi. Bu işgal sırasında Hokand Hanlığı’na yardım gelmedi. Akmescid’in işgali hanlıkların kaderini belirleyen önemli bir dönüm noktası oldu ve Ruslar diğer şehirleri de ele geçirdiler. Böylece Hokand Hanlığı içerde daha sıkıntılı bir duruma girdi. 1865 yılında General Çernyayev komutasındaki ordu Taşkent’i işgal etti. Başka bölgelerinde işgali ile 1867’de Türkistan Genel Valiliği kuruldu. Rus Çarı 19 Şubat 1876’da yayınladığı bir manifesto ile hanlığın sınırları içinde bulunan Güney Kırgızistan’daki Pamir ve Alay dağlık bölgelerini “Fergana Eyaleti” adı ile Rus İmparatorluğuna ilhak etti. Güney Kırgızistan’ın dağlık bölgeleri ile Pamir-Alay dağlarında bazı yerlerde halk Rus hakimiyetini kabul etmemişlerdi. Alay dağlarında yaşayanların Rus hakimiyetini kabul etmeleri kolay olmadı, Kırgızlar Ruslara karşı sert bir mücadele verdi ve dağların iç kısımlarına geçmelerine engel oldular.

ALİMBEK DATKA’NIN, “DİLİ BAŞKA, DİNİ BAŞKA” MİLLETLERE BAĞLANMAK BİZİM İÇİN DOĞRU DEĞİLDİR SİYASETİNİ OĞULLARI İLE DEVAM ETTİRDİ

Güney Kırgızistan’ın Çarlık Rusyası’na bağlanmasından sonra, Alay ve Pamir bölgesinde yaşayanlar Rusların etkisi dışında kaldı ve bu bölgede Kırgızlar, Kurmancan Datka ve oğulları ile Rus İmparatorluğuna karşı direndi. Datka’nın oğlu Abdıldabek’in başında olduğu Kırgızlar bir yıla yakın bir zaman Ruslarla çarpıştılar. Alimbek Datka’nın "dili başka, dini başka’’ milletlere bağlanmak bizim için doğru değildir şeklindeki siyasetini eşi Kurmancan Datka ve oğulları Abdıldabek, Baatırbek, Mamıtbek ve Asanbek devam ettirmişlerdir ancak dönemin ağır şartları neticesinde Datka, Ruslarla bir anlaşma yaptı.

Kurmancan Datka 19. yüzyılda hem Türkistan coğrafyasında hem de Avrupa toplumları tarafından tanınmasında eşi Alimbek Datka önemli rol oynadı. 1827-1862 yılları arasında Hokand Hanlığı’nda yöneticilik yapan ve baş vezirliğe yükselen Alimbek Datka, görevinden dolayı sarayda kaldığında, Kurmancan onun yerine Alay bölgesindeki Kırgızları yöneterek tecrübe kazandı. Eşinin ölümünden sonra, ünü Türkistab, Afganistan, İran ve Çin sınırına yayıldı. Bunda Hokand Hanlığı’ndaki haksız uygulamalara karşı verdiği mücadele ve Rus işgaline karşı başlattığı istiklal mücadelesi etkili oldu. Ünü yayılan Kurmancan Datka’ya “Alay Hanışası” denilmeye başlandı. Kurmancan Datka’nın hayatı ve yaptıkları Kırgızlar arasında efsaneye dönüştü. Datka, 1862-1876 yılları arası Kırgızistan’ın güneyinin büyük bir bölümünü yönetti. Yetkin bir lider olduğundan bölge halkının saygısını kazanan Datka 1907 yılının 1 Şubat'ında hayatını kaybetti.