Bu Pazar sabahı alternatif tarih çalışması yapmaya karar verdim. Kafamda biraz sıra dışı sorunun yanıtı bu yazının konusu: Kırım Tatarları Müslüman değil de Ortodoks Hristiyan olsaydı tarihin akışı nasıl değişirdi? Ruslarla Tatarlar yine karşı karşıya gelir miydi? Osmanlı-Kırım ittifakı kurulabilir miydi? Hatta Rusya İmparatorluğu, bir “Rus-Tatar İmparatorluğu”na dönüşebilir miydi?

Önce küçük fakat önemli bir tarih düzeltmesi yapmak gerekir. Bugün Kırım, Kazan ve Sibirya Tatarları olarak adlandırdığımız topluluklar aynı anda ve tek bir kararla İslam’ı seçmediler. İslam, İdil-Ural bölgesinde Volga Bulgarlarının 922’de kabulüyle çok daha erken kök saldı. Altın Orda’da ise Berke Han Müslüman olmuştu; fakat asıl dönüm noktası, 1313’te tahta çıkan Özbek Han dönemiydi. Özbek Han’dan sonra Altın Orda hükümdarlarının İslam kimliği süreklilik kazandı ve İslamlaşma toplumun farklı kesimlerine yayıldı. Özbek Han’dan itibaren Altın Orda hanlarının Müslüman olduğu belirtilmektedir.

Dolayısıyla sorumuzu şöyle kurmak daha doğru olacaktır: Altın Orda’nın yönetici sınıfı XIV. yüzyılda İslam yerine Ortodoks Hristiyanlığı seçse ve Kırım Tatar kimliği Türk dilli fakat Ortodoks bir toplum olarak şekillenseydi ne olurdu? Tabii bu soruyu tersinden de sorabiliriz Kıyiv ve Rus Knezlikleri Ortodoks değil Müslüman olsaydı tarihin akışı nasıl olurdu? Ama biz asıl sorumuza odaklanalım.

ORTAK DİN, SAVAŞI ÖNLER MİYDİ?

İlk akla gelen cevap, Ortodoks Tatarlarla Ortodoks Rusların birbirleriyle savaşmayacağıdır. Fakat tarih bize dinî ortaklığın siyasi çatışmayı her zaman önlemediğini gösterir. Aynı mezhebe bağlı devletler de toprak, ticaret yolları, vergi, güvenlik ve egemenlik için savaşabilirler.

Rus knezlikleri ile Altın Orda arasındaki temel mesele yalnızca din değildi. Mesele, kimin vergi topladığı, bozkıra ve ticaret yollarına kimin hükmettiği ve Doğu Avrupa’nın siyasi merkezinin neresi olacağıydı. Moskova’nın güçlenmesiyle birlikte Rus-Tatar rekabeti, giderek bir egemenlik ve imparatorluk mirası mücadelesine dönüştü.

Bu nedenle Kırım Tatarları Ortodoks olsaydı bile Moskova ile karşı karşıya gelmeleri kuvvetle muhtemeldi. Ancak çatışmanın dili değişirdi. “Hristiyan Rusya’ya karşı Müslüman Tatar” anlatısı yerine, “iki Ortodoks siyasi merkez arasındaki iktidar mücadelesi” ortaya çıkardı. Moskova, Kırım’ı dinî bakımdan yabancı bir ülke olarak değil, kendi hâkimiyeti altına alınması gereken rakip bir Ortodoks-Türk devleti olarak görebilirdi.

Bugün aynı Ortodoks medeniyet havzasından gelen Rusya ile Ukrayna’nın savaşması da ortak dinin egemenlik çatışmasını ortadan kaldırmadığını göstermektedir. Din, ittifakları kolaylaştırabilir; fakat jeopolitik çıkarların yerine geçemez.

BİR RUS-TATAR İMPARATORLUĞU KURULABİLİR MİYDİ?

Asıl ilginç ihtimal burada ortaya çıkmaktadır. Tatarlar Ortodoks olsaydı Moskova onları imparatorluğun dışındaki “öteki” olarak değil, imparatorluğun kurucu halklarından biri olarak kabul edebilir miydi?

Aslında Rus devleti, tarih boyunca sanıldığından çok daha fazla Tatar ve Altın Orda mirası taşımıştır. Tatar soyluları Rus hizmetine girmiş, Rus aristokrasisinin parçası olmuş ve imparatorluğun genişlemesinde görev almıştır. Kelly O’Neill’in Kırım mirzalarının Rus soyluluğuna katılımını inceleyen çalışması, seçkinlerin bütünleştirilmesinin Rus imparatorluk inşasının önemli araçlarından biri olduğunu göstermektedir. Bu ilişkinin yalnızca askerî fetih üzerinden okunamayacağını ortaya koymaktadır.

Eğer Tatarların çoğunluğu Ortodoks olsaydı bu bütünleşme daha erken ve daha geniş gerçekleşebilirdi. Tatar beyleri din değiştirmek zorunda kalmadan Rus devletinde görev alabilir, Tatar savaş geleneği ile Rus bürokrasisi daha açık biçimde birleşebilirdi. Moskova kendisini yalnızca Kıyiv Rus mirasının değil, Altın Orda’nın da meşru devamı olarak sunabilirdi.

Ortaya kültürel ve kurumsal anlamda bir Rus-Tatar İmparatorluğu çıkması mümkündü. Fakat bunun eşit iki halkın ortak imparatorluğu olacağından şüpheliyim. Moskova’nın merkezîleştirici yapısı büyük ihtimalle Tatar kimliğini görünür bir kurucu unsur olarak tanımak yerine onu Ortodoksluk içinde eritmeye çalışırdı. Devlet Rus adını taşır, fakat askerî ve siyasi bünyesinde güçlü bir Tatar damarı bulunurdu. Başka bir deyişle Rus-Tatar sentezi gerçek, eşit ortaklık ise oldukça sınırlı olabilirdi.

OSMANLI DEVLETİ KIRIM’LA İTTİFAK KURAR MIYDI?

Kırım Tatarlarının Ortodoks olması, en büyük değişikliği Osmanlı-Kırım ilişkilerinde yaratırdı. Gerçek tarihte Kırım Hanlığı 1475’te Osmanlı Devleti ile bir ittifaka girdi; bu ilişki zamanla himaye ve tâbilik niteliği kazandı ve 1774’e kadar yaklaşık üç yüz yıl sürdü. Hakan Kırımlı’nın belirttiği gibi Osmanlılar Kırım sayesinde Karadeniz’in kuzeyini güvence altına alırken, Kırım Hanlığı da bölgesel rakiplerine karşı Osmanlı desteğinden yararlandı. Bu, yalnızca din kardeşliğine değil, güçlü bir karşılıklı çıkar ilişkisine dayanıyordu. Bu özel ilişkinin hem dayanışma hem de rekabet içerdiğini vurgulamaktadır.

Bu nedenle Ortodoks bir Kırım ile Osmanlı Devleti arasında hiçbir ilişki kurulmazdı demek doğru değildir. Osmanlılar, Ortodoks Eflak ve Boğdan prenslikleriyle de tâbilik ilişkileri kurmuşlardı. Karadeniz’in güvenliği, Kefe limanı, kuzey ticaret yolları ve Tatar süvarilerinin askerî değeri yine önemli olurdu.

Ancak ilişkinin kültürel derinliği aynı olmazdı. Kırım, Osmanlı dünyasının kuzeydeki Müslüman müttefiki yerine, Eflak ve Boğdan’a benzeyen Ortodoks bir tampon devlet konumuna gelebilirdi. Osmanlılar Kırım kıyılarını kontrol ederken iç bölgedeki Ortodoks Tatar hanlarıyla daha mesafeli ve daha kırılgan bir ittifak kurabilirdi. Rusya ise ortak dini kullanarak Kırım üzerinde nüfuz kurmaya çok daha erken çalışırdı.

Kısacası Kırım, Osmanlı ile Rusya arasında yine bir mücadele alanı olurdu; fakat bu mücadelede dinî sınır bugünkünden çok farklı çizilirdi.

BAHÇESARAY’IN SİLUETİ NASIL OLURDU?

Ortodoks bir Kırım’ın kültürel manzarası da tamamen farklılaşırdı. Bahçesaray yine Giray hanlarının başkenti olabilir, Hansaray yine inşa edilebilirdi. Fakat şehrin siluetinde minareler, medreseler ve tekkeler yerine Türkçe ayin yapılan kiliseler ve manastırlar yükselirdi. Arap alfabesi yerine Grek veya Kiril kökenli bir Tatar yazısı daha erken yerleşebilirdi.

Gaspıralı İsmail Bey’in Müslüman Türk dünyasını modern eğitim etrafında birleştirmeye çalışan “Dilde, fikirde, işte birlik” düşüncesi de bildiğimiz biçimiyle ortaya çıkmayabilirdi. Onun yerine Kırım’ı Ukrayna, Balkanlar, Kafkasya ve Ortodoks Türk topluluklarıyla ilişkilendiren farklı bir aydınlanma hareketi doğabilirdi.

Kreşen Tatarları, bu ihtimalin küçük bir tarihsel örneğini sunmaktadır. Kreşenler genel olarak Ortodoks Tatarlar olarak tanımlanır; ancak kökenleri konusunda tek ve tartışmasız bir açıklama yoktur. Önemli bir bölümünün özellikle Kazan’ın 1552’de Ruslar tarafından ele geçirilmesinden sonra vaftiz edilen Tatarların torunları olduğu kabul edilir. Buna rağmen Türk-Tatar dil ve kültürünün bütünüyle kaybolmaması, Ortodoksluğun otomatik olarak Ruslaşma anlamına gelmediğini gösterir.

1783, 1944 VE 2014 YİNE YAŞANIR MIYDI?

Kırım Tatarları Ortodoks olsaydı Rusya’nın 1783’te Kırım’ı ilhakı belki daha kolay gerçekleşirdi. Rus Çarlığı bu olayı “Ortodoks halkların birleşmesi” şeklinde sunabilirdi. Fakat aynı din, Kırım Tatarlarının toprak ve egemenlik bilincini ortadan kaldırmazdı.

1944 Sürgünü’nün yaşanmayacağını da kesin biçimde söyleyemeyiz. Stalin yönetimi ateistti ve tehcir kararında din kadar Kırım’ın stratejik konumu, sınır güvenliği anlayışı ve bir halkın topluca “ihanetle” suçlanması etkiliydi. Ortodoks Tatarlar belki daha az “yabancı” görülebilirdi; ancak ayrı bir halk ve vatan sahibi olmaları onları yine hedef hâline getirebilirdi.

2014’teki Rus işgaline karşı tavırları da muhtemelen değişmezdi. Çünkü Kırım Tatarlarının direnişi yalnızca Müslüman kimliğinden değil, vatan, tarihsel hafıza, insan hakları ve siyasi egemenlik düşüncesinden kaynaklanmaktadır. Kremlin onları “İslami aşırılıkçılık” suçlamalarıyla değil, belki “ayrılıkçılık” veya “kilise bölücülüğü” suçlamalarıyla bastırmaya çalışırdı.

HİLAL DEĞİŞSE DE KIRIM DEĞİŞMEZDİ

Kırım Tatarları Ortodoks olsaydı camilerin yerini kiliseler, İstanbul’un yerini kısmen Moskova veya İstanbul’daki Patrikhane, İslam dünyasının yerini Ortodoks dünyası alabilirdi. Osmanlı-Kırım ilişkisi zayıflar, Rus-Tatar bütünleşmesi güçlenir ve Rusya daha belirgin bir Rus-Tatar imparatorluk karakteri kazanabilirdi.

Fakat Ruslarla Tatarların hiç karşı karşıya gelmeyeceğini düşünmek tarihsel gerçekliğe uymaz. Çünkü çatışmalar yalnızca inanç farklılıklarından doğmaz. Toprak, egemenlik, güvenlik, ticaret yolları ve imparatorluk iddiası çoğu zaman dinî kardeşlikten daha belirleyicidir.

Benim vardığım sonuç şudur: Kırım Tatarları Ortodoks olsaydı tarihin aktörleri bütünüyle değişmez, fakat ittifakların yönü, çatışmanın dili ve Kırım’ın kültürel silueti değişirdi. Rus-Tatar mücadelesi muhtemelen yine yaşanırdı. Yalnızca bir taraf haç, diğer taraf hilal taşımazdı.

Belki de bu düşünce deneyi bize en önemli gerçeği yeniden hatırlatmaktadır: Kırım Tatar kimliğinin temelinde yalnızca din değil, Kırım’ı vatan kabul eden tarihsel bir halk olma bilinci vardır. Hilal yerine haç bulunsaydı bile Kırım yine Kırım, Kırım Tatarları da yine o toprağın yerli halkı olurdu.