Tataristan Anayasa Günü: Cumhuriyetin özerkliği yıllar içinde aşındı

Tataristan Anayasası, 6 Kasım 1992'de halk oylamasıyla kabul edildi. Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından cumhuriyetin siyasi ve hukuki statüsünü belirlemek amacıyla hazırlanan anayasa, Tatar halkının iradesini ve cumhuriyetin kendi kendini yönetme hakkını esas alan bir belge niteliği taşıyordu.

Anayasanın kabulünden önce, 30 Ağustos 1990'da Tataristan'ın devlet egemenliği bildirisi ilan edilmişti. Bu süreçte Tataristan, Moskova ile ilişkilerini eşitlik ve yetki paylaşımı temelinde düzenlemeyi hedefledi.

21 Mart 1992'de gerçekleştirilen referandumda da cumhuriyetin statüsüne ilişkin egemenlik talebi halkın gündemine taşındı. Referandumun ardından 1994 yılında Tataristan ile Rusya arasında yetki paylaşımına ilişkin anlaşma imzalandı. Anlaşma, cumhuriyete ekonomik, siyasi ve idari alanlarda önemli ölçüde hareket alanı sağladı.

MOSKOVA'NIN MERKEZİLEŞTİRME POLİTİKALARI ÖZERKLİĞİ DARALTTI

Rusya'da 2000'lerde Vladimir Putin'in iktidara gelmesiyle birlikte federal yönetim ile bölgeler arasındaki ilişkilerde merkezileşme süreci hız kazandı. Moskova yönetimi, ülke genelinde federal mevzuatın üstünlüğünü güçlendirmeye ve bölgesel yönetimlerin bağımsız karar alma alanlarını daraltmaya yöneldi.

Bu süreçten Tataristan da etkilendi. 1994 yılında imzalanan yetki paylaşımı anlaşması, 2007'de yeni bir anlaşmayla değiştirildi. Yeni düzenleme, cumhuriyetin önceki anlaşmayla elde ettiği bazı ekonomik ve siyasi ayrıcalıkları sınırlandırdı. Tataristan'ın doğal kaynakları üzerindeki mülkiyet yaklaşımı ve federal bütçeye yapılan vergi aktarımındaki ayrıcalıkları da bu süreçte değişikliğe uğradı.

2007 yılında imzalanan anlaşmanın 10 yıllık süresinin 2017'de sona ermesiyle Moskova yönetimi anlaşmayı yenilemedi. Böylece Tataristan, federal yönetimle ikili anlaşmaya dayanan özel yetki paylaşımı mekanizmasını kaybetti.

TATAR TÜRKÇESİNİN EĞİTİMDEKİ KONUMU GERİLEDİ

Merkezileşme politikalarının etkili olduğu alanlardan biri de Tatar Türkçesi oldu. Tatarca, Rusçayla birlikte cumhuriyetin iki resmî dilinden biri olmasına rağmen, eğitim sistemindeki konumu yıllar içerisinde zayıfladı.

2017 yılında Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in, Rusya Federasyonu'na bağlı cumhuriyetlerde yaşayan çocukların ana dilleri dışındaki dilleri öğrenmeye zorlanmaması gerektiğine ilişkin açıklamasının ardından Tatarca eğitimi tartışma konusu oldu.

Aynı yıl Tataristan'da okullarda Tatarca derslerinin zorunlu olmaktan çıkarılması ve haftada en fazla iki saat, velilerin yazılı onayıyla verilmesi kararlaştırıldı. Bu gelişme, Kazan Tatar toplumunun dilin gelecek nesillere aktarılması konusundaki kaygılarını artırdı.

Bunun yanında, 2018 yılında Rusya'nın federal eğitim mevzuatında yapılan değişiklikler de cumhuriyetlerin resmî dillerinin eğitimdeki konumunu etkiledi. Böylece Tatarcanın okullarda zorunlu olarak öğretilmesine ilişkin uygulama sona ermiş oldu.

2023'TE ANAYASADA YENİ DEĞİŞİKLİKLER

Tataristan'ın siyasi statüsündeki değişim, son yıllarda anayasal düzenlemelere de yansıdı. Ocak 2023'te cumhuriyet anayasasında yapılan değişikliklerle devlet başkanının ünvanı olan "Tataristan Cumhurbaşkanı" ifadesi, "Tataristan Cumhuriyeti Reisi" olarak değiştirildi. Aynı düzenleme sürecinde Tataristan vatandaşlığına ilişkin anayasal hüküm kaldırıldı. Ayrıca cumhuriyet parlamentosunun dokunulmazlığı ve cumhuriyet yönetiminin savcı atanmasını onaylama yetkisi gibi bazı düzenlemeler de yürürlükten çıkarıldı.

Söz konusu değişiklikler, Rusya'daki federal mevzuatın cumhuriyetlerin anayasal yapısı üzerindeki etkisinin arttığı dönemde gerçekleşti.

Bunun yanı sıra, Tataristan'ın 1992'de kabul edilen anayasası, cumhuriyetin siyasi ve hukuki kimliğinin oluşumunda önemli bir dönüm noktası olarak kabul ediliyor. Ancak aradan geçen 34 yılda yetki paylaşımı anlaşmasının sona ermesi, Tatarcanın eğitimdeki konumunun gerilemesi ve anayasal yetkilerin yeniden düzenlenmesi, cumhuriyetin Moskova karşısındaki hareket alanının daraldığını ortaya koyuyor.