Kırım Tatarlarının kayıp aydın kuşağının izinde: Tarihçi Gülnara Abdullayeva yeni kitabını QHA'ya değerlendirdi

Ukrayna’nın önde gelen yayınevlerinden "Vihola" ile Kırım Tatar tarihçi Gülnara Abdulayeva, 20. yüzyılın ilk yarısında Kırım Tatar milli kültürünü, siyasetini ve toplumsal hayatını inşa eden ancak Sovyet totaliter rejimi tarafından kurşuna dizilerek yok edilen aydın kuşağına adanan "Kurşuna Dizilen Kırım Tatar Rönesansı: 1938 Trajedisi" adlı kitabın satışa sunulduğunu duyurdu. Özellikle 17 Nisan 1938 tarihinde uydurma suçlamalarla infaz edilen yaklaşık elli Kırım Tatar aydının unutulmaya yüz tutmuş isimlerini yeniden gün yüzüne çıkaran eseri vesilesiyle tarihçi Gülnara Abdulayeva, Kırım Haber Ajansına (QHA) kitap hakkında konuşarak dönemin trajedisini, eserin yazılış sürecini ve önemini değerlendirdi.

TARİHSEL HAFIZAYI YENİDEN İNŞA ETMEK VE KAYIP KUŞAĞI HATIRLAMAK

Tarihçi Gülnara Abdulayeva, kitabın yazılış sürecinin birkaç yıl önce Ukrayna’da vizyona giren ve Ukrayna’nın "İnfaz Edilen Rönesansı"nı konu alan "Kelime Evi" (Budınok Slovo) filmiyle başladığını belirtti. Sovyet iktidarının sadece fiziksel olarak yok etmeye değil, aynı zamanda tarihsel hafızadan da silmeye çalıştığı yetenekli yazarların, şairlerin ve kültür insanlarının hikâyesinden etkilendiğini ifade eden Abdulayeva, neredeyse aynı dönemde, 1920-1930’lu yıllarda benzer bir trajedinin Kırım’da da yaşandığını anlatan bu eseri kaleme almaya karar verdiğini vurguladı.

Kırım Tatar halkının trajedilerinden söz edildiğinde akla ilk olarak 18 Mayıs 1944 Sürgünü ve Soykırımı’nın geldiğini hatırlatan Abdulayeva, ondan çok daha önce, milli gelişim açısından en az onun kadar yıkıcı sonuçlar doğuran başka bir trajedi yaşandığına dikkat çekti:

"Sovyet yönetimi, 1920’ler ve 1930’lar boyunca halkımızın entelektüel ve kültürel elitini planlı biçimde ortadan kaldırdı. Beni en çok endişelendiren şey, bu insanların birçoğunun bugün Kırım Tatarları tarafından bile neredeyse hiç tanınmıyor olmasıydı. Sadece bazı isimleri veya kurşuna dizilme tarihlerini biliyoruz; ancak onların hayatlarına, fikirlerine ve halkları için yaptıkları muazzam katkılara dair çok az konuşuyoruz."

Abdulayeva, kitabın sadece baskıları değil, bizzat Kırım Tatar Rönesansı’nı anlattığını; 1917 devrimci olaylarının ardından halkının geleceği için hayaller kuran, okullar açan, kitaplar yazan ve Kırım tarihini araştıran o olağanüstü kuşağı kaleme aldığını ifade etti. 1938 trajedisinin sadece geçmişin korkunç bir sayfası olmadığını, milli aydınların yok edilmesinin halkımızın doğal gelişimini onlarca yıl kesintiye uğrattığını belirten yazar, kitabın temel itici gücünün bu tarihsel hafızayı yeniden inşa etmek olduğunu kaydetti.

YAŞANAN TRAJEDİNİN DEVASA BOYUTU VE UNUTULMAYAN İSİMLER

Çalışma sürecinde pek çok seçkin Kırım Tatar aydınının kaderine yeniden eğildiğini belirten Abdulayeva, her biyografinin kendi içinde eşsiz olduğunu ve her ismin ardında koca bir ömür, başarılar, zorlu kararlar ile trajik bir son yattığını belirtti.

Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Merkez Yürütme Komitesi Başkanı Veli İbraimov’un tarihimizde uzun süre tartışmalı ve yeterince incelenmemiş bir figür olarak kaldığını vurgulayan yazar, onun siyasi faaliyetlerinin ve Kırım Tatar halkının çıkarlarını savunma çabalarının çok daha derin araştırmaları hak ettiğini söyledi. Aynı şekilde Güney Sahili Kırım Tatarları Müzesi’ne başkanlık eden bilim insanı ve tarihçi Yakup Kemal’in ya da Bahçesaray’daki Hansaray Müzesi’nin ilk müdürü, ressam, etnograf ve tarihçi Usein Bodaninskiy’nin kaderinin de olağanüstü olduğunu ifade etti.

“Ve bu türden birçok insan vardı. Özellikle bu neslin temsilcilerinin ne kadar eğitimli, yetenekli ve çok yönlü oldukları beni çok etkiledi. Kendilerini tek bir meslekle sınırlamadılar, bilim ve eğitimden edebiyata, tiyatroya, müziğe ve müzelere kadar milli yaşamın neredeyse her alanını geliştirmeye çalıştılar.” diyen tarihçi kendisini en çok etkileyen şeyin tek bir arşiv detayından ziyade, yaşananların devasa boyutunu idrak etmek olduğunu dile getirerek duygularını şu sözlerle paylaştı:

"1930’ların baskılarını çoğu zaman tutuklanan ve kurşuna dizilenlerin listeleri üzerinden okuyoruz. Oysa o listelerin ardında onlarca kitap daha yazabilecek, yeni müzik eserleri besteleyebilecek, nesiller boyu öğrenci yetiştirebilecek canlı insanlar vardı. En korkuncu da halkları için daha neler yapabileceklerini asla bilemeyecek olmamız. Kamuoyunun sadece onların ölüm koşullarını değil, nasıl yaşadıklarını, neye inandıklarını ve bize nasıl bir miras bıraktıklarını da bilmesini çok isterim. Sonuçta, kurşuna dizilen Kırım Tatar Rönesansı'nın tarihi sadece bir trajedi tarihi değil, aynı zamanda hatırlamamız gereken inanılmaz bir entelektüel ve kültürel yükselişin de tarihidir."

GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE DEĞİŞMEYEN BASKI YÖNTEMLERİ

Kitapta anlatılan 1938 trajedisi ile işgalci Rusya’nın günümüzdeki baskıcı politikası arasında son derece kaygı verici bir tarihsel paralellik gördüğünü belirten tarihçi Abdulayeva, aradan doksan yıl geçmesine rağmen Kırım Tatar halkını bastırma yöntemlerinin büyük ölçüde aynı kaldığını ifade etti.

1930’larda Sovyet yönetiminin aydınları milliyetçilik, karşı-devrimci faaliyet ve casuslukla suçladığını, bugün ise Rus işgal yönetiminin "terörizm", "aşırıcılık" ve "devlet güvenliğine tehdit" gibi ifadeler kullandığını belirten yazar, özün hiç değişmediğinin altını çizerek şunları kaydetti:

Öz aynı: İnsanları susturmak, her türlü muhalif sesi bastırmak, toplumu birleştirme gücüne sahip olanları, milli kimliği koruyanları ve halkının haklarını savunanları yok etmek. Bugün de tıpkı o dönemdeki gibi eğitimli ve aktif insanların; gazetecilerin, insan hakları savunucularının, toplumsal ve dini kanaat önderlerinin hedef alınması özellikle acı verici.

Ancak bugün ellerinde suçları belgelemek, siyasi tutsakları dünyaya duyurmak ve özgürlükleri için mücadele etmek adına çok daha fazla imkân bulunduğunu söyleyen Abdulayeva, 1938 tarihinin baskı karşısında sessiz kalmanın ne kadar tehlikeli olduğunu açıkça hatırlattığını vurgulayarak, “Bizim görevimiz ise bu trajedinin tekrar yaşanmasını önlemek ve modern siyasi tutsakların isimlerinin halkımızın trajik tarihinin sadece bir sayfası olarak kalmamasını sağlamak için elimizden gelen her şeyi yapmaktır.” dedi.

ULUSLARARASI OKURLAR İÇİN ÇEVİRİ PLANLARI VE KESİN DURUŞ

Kitabın sadece Ukraynalı okurlarla sınırlı kalmamasını çok arzu ettiğini belirten GÜlnara Abdulayeva, ilk etapta İngilizce, Türkçe ve Kırım Tatarca dillerine çevrilmesi ihtimali üzerinde durduğunu açıkladı. "Kurşuna Dizilen Kırım Tatar Rönesansı" tarihinin Ukrayna sınırlarının ötesinde de mümkün olduğunca çok insan tarafından bilinmesinin kendisi için çok önemli olduğunu kaydetti.

Kitabın matbaadan yeni çıktığını ve çok yakında raflardaki yerini alacağını belirten yazar, okurlarda uyandıracağı ilgiye göre yakın gelecekte çeviri konusuna döneceklerini söyledi. Abdulayeva, sözlerini net bir duruşla tamamladı:

Tek bir şeyi kesin olarak söyleyebilirim: Bu kitap Rusça olarak asla yayımlanmayacak.