"Kırım Ukrayna'nındır" Ansiklopedisi Koordinatörü Andriy Bohdanovıç QHA'ya konuştu!

"Kırım Ukrayna'nındır" platformundaki materyaller temel alınarak Kırım hakkında yapay zekâ tabanlı interaktif bir ansiklopedi oluşturuldu. Yarımadanın tarihi ve kültürü, Rusya'nın Kırım'ı işgali, Kırım Tatar halkı, siyasi tutsaklar, savaş suçları ve Kırım'a ilişkin güncel gelişmelerin yer aldığı ansiklopedide 400'den fazla makale bulunuyor.

Projenin koordinatörü ve Ukrayna Devlet Enerji Denetleme Müfettişliği Başkan Yardımcısı (CDTO) Andriy Bohdanovıç, Kırım Haber Ajansına (QHA) yaptığı açıklamada, projenin temel amacının Kırım'ın Ukrayna'ya ait tarihsel ve kültürel mirasına ilişkin güvenilir bilgileri korumak ve gelecek kuşaklara aktarmak olduğunu vurguladı.

PROJENİN TEMELLERİ ALTI YIL ÖNCE ATILDI

Andriy Bohdanovıç, "Kırım Ukrayna'nındır" projesi fikrinin yaklaşık altı yıl önce, Herson Valiliği Başkan Yardımcısı olarak görev yaptığı dönemde ortaya çıktığını belirtti.

Projenin fikir sahibi insan hakları savunucusu Serhiy Mokrenyuk ile birlikte yola çıktıklarını ifade eden Bohdanovıç, amaçlarının Kırım'ın Ukrayna kimliğini ortaya koyan arşiv belgelerini, müze materyallerini, bilimsel yayınları ve Rus işgaline ilişkin kanıtları tek çatı altında toplamak olduğunu kaydetti.

İlk aşamada internet sitesi basit bir altyapıyla kurduklarını aktaran Bohdanovıç, daha sonra projenin tamamen açık kaynaklı bir yapıya dönüştürüldüğünü söyledi.

Koordinatör Bohdanovıç, "Tarihi bir arşivin kapalı platformlara ya da bulut servislerine bağımlı olmaması gerektiğini düşündük. Bu nedenle tüm sistemi açık metin formatları (Markdown), Git altyapısı ve MkDocs statik site oluşturucusu üzerine taşıdık." dedi.

RAG'DEN LLM WIKI MODELİNE GEÇİLDİ

Projede ilk olarak yapay zekâ destekli Crimea RAG sohbet sistemi geliştirildiğini belirten Andriy Bohdanovıç, klasik RAG yaklaşımının bilgiyi her sorguda yeniden oluşturduğunu ve öğrenilen bilgiyi kalıcı hâle getiremediğini bildirdi.

Bu nedenle yapay zekâ araştırmacısı Andrey Karpathy'nin ortaya koyduğu LLM Wiki yaklaşımını projeye uyarladıklarını anlatan Bohdanovıç, "En büyük motivasyonum dijital bilgi dayanıklılığı oluşturmaktı. LLM Wiki sayesinde birbirinden bağımsız materyalleri sürekli büyüyen, kendi içinde bağlantılı ve kalıcı bir bilgi tabanına dönüştürebildik." ifadelerini kullandı.

İKİ AJANLI YAPAY ZEKA MİMARİSİ KULLANILDI

Ansiklopedinin hazırlanma sürecinde özel olarak geliştirilen iki ajanlı bir yapay zekâ mimarisinin kullanıldığını belirten Bohdanovıç, sistemin temel veri kaynağını "Kırım Ukrayna'nındır" platformundaki doğrulanmış içeriklerin yanı sıra Ukrayna Devlet Arşiv Servisinin belgeleri ile Krımska Svitlıtsya gazetesinin yayınlarının oluşturduğunu aktardı.

Her belgenin ayrı bir yapay zekâ alt ajanı tarafından işlendiğini kaydeden Bohdanovıç, bu ajanların kavramları ve kişi adlarını tespit ettiğini, yeni maddeler oluşturduğunu veya mevcut içerikleri güncellediğini, maddeler arasında karşılıklı bağlantılar kurduğunu ve tüm işlemleri kayıt altına aldığını ifade etti.

Bunun yanında, kalite kontrolünün ise birbirinden bağımsız çalışan ikinci bir yapay zekâ sistemiyle gerçekleştirildiğini dile getiren Bohdanovıç, son doğrulamanın da insan denetimiyle Git üzerinden yapıldığını belirtti.

BOHDANOVIÇ: EN BÜYÜK ZORLUK YAPAY ZEKANIN HATALI BİLGİ ÜRETMESİNİ ÖNLEMEKTİ

Projede karşılaşılan en önemli sorunlardan birinin yapay zekânın tarihsel kavramlarda yanlış bilgi üretmesini engellemek olduğunu belirten Bohdanovıç, her makalenin doğrudan orijinal kaynağa bağlandığını vurgulayarak, sistemin Ukraince dil yapısına uygun biçimde geliştirilmesinin de önemli teknik çalışmalar gerektirdiğini açıkladı.

KIRIM TATAR HALKININ TARİHİ PROJENİN MERKEZİNDE YER ALIYOR

Öte yandan, ansiklopedide Kırım Tatar halkının tarihi, 18 Mayıs 1944 Sürgünü ve Soykırımı, 2014 yılında başlayan Rus işgali, siyasi tutsaklar ve insan hakları ihlallerine geniş yer verildiğini belirten Bohdanovıç, bunun bilinçli bir tercih olduğunu ifade ederek, "Kırım Tatarları Ukrayna'nın yerli halkıdır. Onların tarihi, dili, kültürü ve vatanları için verdikleri mücadele Kırım'ın gerçek tarihinin ayrılmaz bir parçasıdır. Kırım Tatar mirasını anlamadan Kırım'ın tarihini doğru şekilde kavramak mümkün değildir." değerlendirmesinde bulundu.

"DEZENFORMASYONA KARŞI DOĞRULANABİLİR BİR BİLGİ MERKEZİ OLUŞTURUYORUZ"

Rusya'nın Kırım konusunda sistematik dezenformasyon yürüttüğünü belirten Bohdanovıç, oluşturdukları bilgi tabanının buna üç temel unsurla karşılık verdiğini söyledi.

Her makalenin doğrulanabilir birincil kaynaklara dayandığını ifade eden Bohdanovıç, sistem sayesinde araştırmacıların ve gazetecilerin güvenilir belgelere doğrudan ulaşabildiğini belirtti.

Ayrıca yüzlerce dağınık makale yerine kişiler, olaylar ve hukuki belgeler arasında kurulan bağlantılar sayesinde araştırmacılara kapsamlı bir bilgi ağı sunulduğunu dile getiren Bohdanovıç, ana platformdaki 200'den fazla makalenin yapay zekâ yardımıyla İngilizceye çevrildiğini, şimdi ise Wiki altyapısının farklı dillere aktarılması üzerinde çalıştıklarını vurguladı.

"LLM WIKI KLASİK VİKİLERDEN FARKLI ÇALIŞIYOR"

LLM Wiki yaklaşımının klasik arama motorlarından, dijital arşivlerden ve Wikipedia'dan önemli ölçüde ayrıldığını belirten Bohdanovıç, bu sistemde bilgilerin her sorguda yeniden oluşturulmadığını, zaman içinde sürekli gelişerek kalıcı hâle geldiğini ifade etti.

Dijital arşivlerin yalnızca veri depoladığını, LLM Wiki'nin ise bu verileri yapılandırılmış bilgi ağına dönüştürdüğünü kaydeden Bohdanovıç, klasik vikilerde insanların manuel olarak yürüttüğü etiketleme, bağlantı kurma ve düzenleme işlemlerinin büyük bölümünün yapay zeka tarafından gerçekleştirildiğini söyledi.

Buna rağmen son kararın her zaman insan tarafından verildiğini vurgulayan Bohdanovıç, insanın doğrulayıcı ve editör rolünü koruduğunu ifade etti.

KIRIM TATARCASI VE TÜRKÇE SÜRÜMLERİ HAZIRLANIYOR

Projenin gelecek aşamalarına ilişkin bilgi veren Bohdanovıç, İngilizce sürümün büyük ölçüde tamamlandığını belirterek Kırım Tatarca ve Türkçe sürümler üzerinde de çalıştıklarını açıkladı.

LLM Wiki yaklaşımının yalnızca Kırım'la sınırlı olmadığını belirten Bohdanovıç, aynı yöntemle fizik ve astrofizik alanında hazırlanan "Bilimsel Dünya Görüşü" adlı dijital arşiv projesini de hayata geçirdiklerini belirtti.

Rus füze saldırısında Kıyiv'deki evini ve aile arşivini kaybeden bilim insanı Mıhaylo Vısotskıy'ın onlarca video dersinin tek gecede işlenerek eğitim platformuna dönüştürüldüğünü aktaran Bohdanovıç, bunun yöntemin farklı alanlarda da uygulanabileceğini gösterdiğini ifade etti.

Ayrıca Andriy Bohdanovıç, LLM Wiki yazılımının kaynak kodunun GitHub üzerinden tamamen açık kaynak olarak yayımlandığını belirterek, isteyen herkesin sistemi kullanarak Ukrayna'nın kültürel ve bilimsel mirasına ilişkin kendi bilgi tabanını oluşturabileceğini söyledi.

"YAPAY ZEKÂ DİJİTAL ARŞİVCİ GÖREVİ ÜSTLENECEK"

Yapay zekânın tarihi ve kültürel mirasın korunmasında giderek daha önemli bir rol üstleneceğini belirten Bohdanovıç, savaşın fiziksel arşivlerin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdiğini ifade etti.

Açık metin formatları ve yapay zekânın birlikte kullanılmasıyla bilgi mirasının uzun vadeli korunabileceğini vurgulayan Bohdanovıç, "Yapay zekâ sözlü tarih çalışmalarının yazıya geçirilmesini, eski belgelerin işlenmesini ve çok dilli bilgi tabanlarının oluşturulmasını büyük ölçüde hızlandırıyor. Ancak yapay zekâ insanın yerini almıyor; araştırmacıyı rutin işlerden kurtaran dijital bir arşivci görevi görüyor. Gerçeğin mimarı ve doğrulayıcısı her zaman insan olmaya devam ediyor." dedi.